Michael Bergs schuldgevoelens

Boeken leiden tot ontdekkingen. Ze leren of vertellen ons iets over de tijd waarin we leven of over het verleden, over anderen of onszelf, over onze cultuur of andere culturen. Sommige boeken, vaak aangeduid als klassieker, blijven betoveren, ook al zijn ze decennia of eeuwen geleden geschreven. Sinds 1995 is Bernhard Schlinks ‘Der Vorleser’ een moderne klassieker. 

Hij was 15. Zij was 36. Zij leerden elkaar toevallig kennen en belandden met elkaar in bed. Hun relatie duurde een zomer. Dan verdween zij ineens. Acht jaar later, in 1966 ziet hij haar terug op een plaats waar hij haar nooit had verwacht, namelijk de rechtbank. Zij staat terecht voor wat zij heeft gedaan als SS-kampbewaakster in Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Blijkbaar koos zij gevangenen uit, om haar voor te lezen. Net als toen in die zomer. Vooraleer Michael Berg zich kon laven aan haar liefde, moest hij haar namelijk voorlezen. Het ene boek na het andere. Nu als student in de rechten beseft hij dat Hanna Schmitz niet kan lezen noch schrijven.

Sommige critici hadden het moeilijk met Hanna Schmitz’ analfabetisme. Voor hen kwam het over als een excuus voor haar gedrag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bovendien komt Hanna Schmitz niet tot inkeer; de doden blijven immers dood. Bernhard Schlink had er niet bij stilgestaan dat Hanna’s analfabetisme als excuus kon worden gezien voor wat ze had gedaan tijdens de oorlog. Het verraste hem dat ‘De voorlezer’ zijn weg vond naar miljoenen lezers over de wereld. Hij had geen Holocaustboek geschreven maar een roman over een typische Duitse thematiek: hoe gaat de generatie van ‘die Nachgeborene’ om met wat hun ouders, familieleden, leerkrachten, professoren, … gedaan hadden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Zelf behoort Schlink ook tot die generatie, die de Duitse dichter Brecht aanduidde met ‘die Nachgeborene’. Schlinks generatie is de generatie die tijdens de jaren zestig, wanneer de omvang van de Holocaust in Duitsland duidelijk werd, kritisch stond ten opzichte van het ouderlijk en bestuurlijk gezag. Bij heel wat jongvolwassenen was er eind jaren zestig onvrede over het feit dat bestuurders uit het nazi-tijdperk nog steeds de dienst uitmaakten in de Duitse samenleving. Die onvrede leidde onder andere tot de oprichting van de Rote Armee Fraktion, die orde op zaken wilde stellen. Maar uiteraard ging en gaat dit niet op voor alle ‘Nachgeborene’.

Voor Michael Berg in ‘De voorlezer’ is de confrontatie met het nazi-verleden van Duitsland moeilijk te begrijpen en te aanvaarden, vooral omwille van de relatie die hij met Hanna had. Hij voelt zich schuldig. Pas na haar dood lukt het hem om over hun relatie te spreken.

Und wenn ich nicht schuldig war, weil der Verrat einer Verbrecherin nicht schuldig machen kann, war ich schuldig, weil ich eine Verbrecherin geliebt hatte.

 

Voor dit blog gebruikte ik onder meer een interview van Bernhard Schlink met ‘The Independant’ en Wikipedia. De trailer van de film komt van YouTube.

Spotlight op:

In ‘spotlight op’ ontruk ik een boek en zijn auteur uit de vergetelheid. Vandaag is het spotlight gericht op: ‘Alleen in Berlijn’ van Hans Fallada.

Was willst du den Dreck auch noch lesen, diese gemeinen Lügen, die sie allen schreiben? Dass er den Heldentod gestorben ist für seinen Führer und für sein Volk? Dass er ein Muster von ’nem Soldaten und Kameraden abgab? Das willst du dir von denen erzählen lassen, wo wir doch beide wissen, dass Ottochen am liebsten an seinen Radios rumgebastelt hat, und weinen tat er, als er zu den Soldaten musste!

citaat uit ‘Jeder stirbt für sich allein’

Erich Ohser Hans Fallada 1943
Fallada getekend door Erich Ohser

Hans Fallada (1893-1947), die eigenlijk Rudolf Ditzen heette, begon in de jaren twintig van de vorige eeuw te schrijven. Hij schreef vooral maatschappijkritische romans en verzetsromans.

Zijn verzetsroman ‘Jeder stirbt für sich allein’ verscheen postuum in 1947. Al in 1949 volgde een eerste Nederlandse vertaling met ‘Ieder sterft in eenzaamheid’. In 1960 heette het ‘De Führer heeft mijn zoon vermoord’ en in 2010 verscheen het als ‘Alleen in Berlijn.’

In ‘Alleen in Berlijn’ krijgt het echtpaar Otto en Anna Quangel via een brief het bericht dat hun zoon, Otto jr. gesneuveld is. Als protest tegen het regime verspreiden de Quangels kaarten met anti-Hitlerslogans in trappenhuizen van flats en in openbare gebouwen. Hun protestacties blijven niet onopgemerkt. Hun kaarten belanden zonder uitzondering op het bureau van de Gestapo.

Fallada baseerde de Quangels op het Berlijnse echtpaar Otto en Elise Hampel.

 

Voor dit blog maakte ik gebruik van onder meer Wikipedia. De tekening is afkomstig van Wikimedia Commons

 

Fictieve heldin: Mary Poppins

De meeste literaire helden schitteren enkel op papier. Sommige vinden hun weg naar andere cultuuruitingen dankzij een reistas en een paraplu. Een stevige oostenwind deed de rest. Die blies P.L.Travers’ Mary Poppins van Londen naar alle uithoeken van de wereld. 

In een interview in 1977 zei P.L.Travers dat zij met de Walt Disneyfilm van Mary Poppins had leren leven. Tijdens de première van de film in 1964 had Travers uit pure frustratie gehuild. Walt Disney had haar namelijk beloofd geen animatie in de film te gebruiken, maar was teruggekomen op die belofte. Bovendien had Disney volgens de schrijfster de magie uit haar verhalen gehaald. Haar fictieve heldin was ook vriendelijker geworden.

Het verwerven van de rechten van Travers had Disney veel moeite gekost. Van 1944 tot 1961 had hij Travers’ agent regelmatig benaderd. De in Engeland wonende Australische schrijfster geloofde dat een filmversie nooit recht kon doen aan haar creatie. Zij wou zeker geen animatiefilm, want dat vond zij verschrikkelijk. Hoogstwaarschijnlijk noopte financiële problemen haar tot het verkopen van de rechten aan de maker van tekenfilmpjes.

Dankzij Mary Poppins kon Walt Disney zijn reputatie als maker van tekenfilmpjes voorgoed achter zich laten. De film kreeg 13 Oscarnominaties, waaronder die van beste film, een record dat ze bij Walt Disney Productions tot hier toe nog niet hebben kunnen breken. Wie weet breken ze het met de voor december 2018 aangekondigde film ‘Mary Poppins returns’, waarin de volwassen Banks kinderen hun nanny op bezoek krijgen.

Werelds bekendste nanny is gebaseerd op een tante van Travers’ moeder. Echt zorgeloos was  Travers’ jeugd niet met een drankzuchtige vader en een labiele moeder. Wat zij zelf ontbeert had als kind, vulde zij als volwassen vrouw in met fantasie. De Mary Poppins van de boeken is een echte Cockney sprekende strenge Londense nanny, die komt en gaat met de wind, en die allerlei wonderbaarlijke mensen kent. Tussen 1934 en 1988 schreef Travers acht boeken over Mary Poppins

De film komt van YouTube en is van The Seventh Art. Belangrijkste bron bij het maken van dit artikel was Wikipedia.