Het mysterieuze einde van de kleine prins en zijn piloot.

Na een aantal humoristische en realistische werken over het leven van vliegeniers pakte Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) in 1943 uit met een verhaal voor kinderen. Dit verhaal viel op door de illustraties. Voor ‘De kleine prins’ had de Saint-Exupéry nog nooit een boek geïllustreerd. Maar hij tekende al decennialang een jongen met blonde krullen. Die kleine blonde prins tekende hij op servetten, tafelkleden, stukjes papier en brieven.

Van bescheiden succes naar cultstatus.

Het succes van ‘De kleine prins’ was aanvankelijk bescheiden. Het bleef maar twee weken op de New York Bestseller List. Recensenten wisten niet goed of het inderdaad een verhaal voor kinderen was, of een sprookje voor volwassenen. Toch groeide de novelle binnen een paar jaar uit tot een cultboek. Vandaag is ‘De kleine prins’ het meest vertaalde werk na de Bijbel.

Wie is de kleine prins?

De kleine prins is afkomstig van een kleine asteroïde. Voor hij op de aarde kwam, bezocht hij al een aantal planeten en ontmoette hij verschillende volwassenen. Op aarde sluit hij vriendschap met een piloot. Die piloot was neergestort in de woestijn, waar de buitenaardse jongen juist verbleef. Na 8 dagen te hebben rondgelopen in de woestijn ontwaakt de piloot en ontdekt dat de prins verdwenen is. Is hij teruggegaan naar zijn planeet? Of is hij gestorven? De verteller weet het niet.

Had de Saint-Exupéry soms gehallucineerd over zijn prins toen hij in 1935 crashte met zijn vliegtuig over de Libische woestijn? Hij had inderdaad hallucinaties gehad voor hij gevonden werd door een woestijnnomade, die zijn leven en dat van zijn co-piloot André Prévot redde. Prévot en de Saint-Exupéry liepen toen al vier dagen rond in de woestijn.

Gepubliceerd in de VS.

Naast de prins had de Saint-Exupéry ook de verteller, de piloot getekend. Maar de tekeningen van de piloot overleefde zijn redigeerwerk niet, net als heel wat episodes en passages.

Een deel van het verhaal schreef en tekende de aristocratische Fransman in zijn huis in New York. Na de invasie van de nazi’s in Frankrijk was de Saint-Exupéry met zijn vrouw immers gevlucht naar de andere kant van de oceaan. ‘De kleine prins’ werd dan ook in april 1943 in de VS gepubliceerd in zowel het Frans als het Engels.

De piloot en zijn kleine prins in Lyon. De foto is van Lienyuan Lee via Wikimedia Commons.

Piloot van de kleine prins naar de oorlog.

Niet lang na de publicatie van ‘De kleine prins’ kreeg de Saint-Exupéry het bericht dat hij verwacht werd in Noord-Afrika. Hier mocht hij voor het verzet verkenningstochten doen als piloot. Met zijn 43 jaar was de schrijver-piloot eigenlijk te oud. Bovendien had hij blijvende letsels overgehouden aan zijn vliegtuigongelukken waardoor hij onder meer assistentie nodig had bij het aankleden. Maar het vrat al een tijd aan de Saint-Exupéry dat hij de oorlog thuis vanuit zijn luie zetel moest meemaken, terwijl andere vreesden voor hun leven. Voor het Franse verzet was het goede publiciteit dat een beroemdheid en luchtvaartpionier als de Saint-Exupéry zijn rangen versterkte.

Voor zijn vertrek bracht hij zijn manuscript van ‘De kleine prins’ naar zijn minnares Silvia Hamilton. Hij gaf het haar in een grote bruine enveloppe. Silvia kende het manuscript: hij had vaak genoeg bij haar geschreven en getekend aan zijn sprookje.

In zijn bagage had hij ongetwijfeld een Frans exemplaar van ‘De kleine prins’. En wie weet, had hij dit exemplaar bij zich toen hij op 31 juli 1944 verdween. Want in zijn vliegtuigen slingerde altijd wel propjes papier, handgeschreven of getekende vellen en boeken rond. Schrijven en lezen gebeurde vaak in zijn cockpit. Ooit – jaren geleden, had hij geweigerd te landen: hij wou eerst zijn boek uitlezen!

Het mysterieuze einde van de Saint-Exupéry.

Acht dagen na zijn plotse verdwijning van 31 juli 1944 heette het: de Saint-Exupéry is missing in action. Zijn vliegmachine is klaarblijkelijk neergehaald door de vijand.

In 1998 vond een visser zijn identificatie-armband nabij de haven van Marseille. Twee jaar later vonden duikers de resten van zijn vliegtuig niet ver van de vindplaats van die identificatie-armband.

In augustus 1944 was er in de regio inderdaad een lichaam in een Frans uniform aangespoeld. Omdat dit onmogelijk kon gaan om de Saint-Exupéry: de locatie klopte niet met de route die hij moest vliegen, bleef het lichaam ongeïdentificeerd. In 2000 vonden onderwaterarcheologen geen bewijs dat zijn vliegtuig neergeschoten was. Wat er op zijn laatste vlucht gebeurde zal allicht altijd een mysterie blijven, net als het lot van zijn kleine blonde krullenkop.

On ne voit bien qu’avec le cœur. L’essentiel est invisible pour les yeux.

In het paradijs voor de vrouw van Émile Zola

Na de dood van haar ouders kreeg ze een aanbod van haar oom. Indien ze naar Parijs zou komen, zou oom Baudu haar een job bezorgen in zijn winkel.

Omdat oom Baudu al heel jong uit Valognes was vertrokken, had hij zijn nicht en neefjes nog nooit gezien. Hij verwachtte niet dat Denise zou ingaan op zijn aanbod. Maar een jaar nadat hij die brief had geschreven, stonden zijn nichtje en zijn neefjes alsnog bij hem op de stoep.

Het afgelopen jaar had Denise ternauwernood haar hoofd boven water weten te houden. Zij werkte weliswaar, net als Jean. Maar Jean verdiende niets. Onlangs kreeg Jean een baan aangeboden in Parijs, met kost en inwoon. Jean weet zich evenwel altijd in de nesten te werken. Dus besloot Denise om hem met Pépé te volgen naar Parijs. Zo kan ze Jean in het oog houden en blijft haar gezin samen.

Nu zijn speciaalzaak erop achteruitgaat heeft oom Baudu geen baan voor Denise. Net als alle winkeliers in zijn buurt kan hij onmogelijk concurreren met ‘Het Paradijs voor de vrouw’. Daar komt nog bij dat Parijs een ingrijpende stadsvernieuwing ondergaat. Die stadsvernieuwing is voor rijke mannen als Octave Mouret een uitgelezen kans om hun dromen te verwezelijken. Mouret wil van ‘Het Paradijs voor de vrouw’ het grootste warenhuis van Parijs maken. De buurtbewoners zien zijn ‘Paradijs’ dan ook gestaag groeien. Die groei gaat ten koste van een winkelier die er noodgedwongen mee moet stoppen.

Als vrouwenkenner weet Octave Mouret als geen ander vrouwen tot kopen te verleiden. Daarnaast heeft hij een reputatie als verleider. Maar als Denise Baudu bij hem komt werken, ontdekt Mouret dat hij zelf kan verleid worden. En dat hij haar liefde niet met geld kan kopen.

Op marketinggebied is er alvast niets nieuws onder de zon. Want de verkoops- en verleidingstechnieken van Mouret worden nog steeds toegepast door marketing- en salesmensen. Net als in 1883 draait het nog steeds rond: hoe haal je een klant naar je (online) winkel en hoe hou je die vervolgens zo lang mogelijk in je (online) winkel?

Maar hoe stond de toenmalige winkelier ten opzichte van die warenhuizen? Dankzij dit boek weet je dit. Naast schrijver was Zola immers ook journalist en vond hij het belangrijk om de realiteit van zijn tijd neer te pennen.

Had je ooit zoiets geks gezien? Een modemagazijn waar van alles werd verkocht! Gewoon een bazaar! Ook het personeel was me wat moois: een troep fatten zoals ze op de stations rondlummelden, die de koopwaar en de klanten als stukgoed behandelden, die de baas in de steek lieten ofwel door hem in de steek werden gelaten voor een onbenulligheid, zonder genegenheid, zonder fatsoen, zonder vakkennis!

‘In het Paradijs voor de vrouw’ geeft je goed beeld over de sociale en economische gevolgen van de opkomst van de warenhuizen. Zo ontstond er onder meer een nieuwe klasse: de vrouwelijke winkelbediende. Die moest er goed uitzien. Om er goed uit te kunnen zien moest ze zich goed kleden en daar moest ze uiteraard de middelen voor hebben. Dit is aanvankelijk geen sinecure voor Denise Baudu. Een andere vrouw zou blij zijn met de aandacht van een rijk man, maar Denise heeft haar principes. Niettemin is de afloop van de liefdesgeschiedenis tussen haar en meneer Mouret voorspelbaar. Of ze lang en gelukkig zullen samenleven is twijfelachtig. Maar het leven is – net als de verkoop – onvoorspelbaar. Toch is er de zekerheid dat de geschiedenis zich steeds weer zal herhalen.

Oorspronkelijke titel: Au bonheur des dames.
Jaar van publicatie: 1883
.
Nederlandse vertaling: David de Jong en Uitgeverij Atlas Contact (2009).

Wegbereider voor haar schrijvende zusters.

George Sand ((1804 – 1876). De foto is van Nadar en is in het publieke domein.

Samen met Alexandre Dumas père, Honoré de Balzac en Victor Hugo behoorde ze tot de eerste generatie van Franse schrijvers die van hun pen konden leven. Ondanks haar subversieve toon was ze een van de populairste auteurs in Europa. In Engeland was ze zelfs nog populairder dan Hugo en de Balzac. Ze inspireerde schrijvers zoals Lev Tolstoj, Fjodor Dostojevski, George Eliot en Charlotte Brontë.

Haar belangrijkste setting: Nohant

Haar werk was aanvankelijk beÏnvloed door de mannen in haar omgeving, maar geleidelijk vond ze haar eigen stem in idyllische romans over het platteland. Een belangrijke setting voor haar plattelandsromans was haar landgoed in Nohant. Ze had het in 1821 geërfd van haar grootmoeder Marie-Aurore de Saxe en ze had hier haar jeugd doorgebracht.

Nadat haar adellijke vader stierf, had haar volkse moeder niet de financiële middelen om haar dochter groot te brengen. Haar grootmoeder aan vaderskant meende dat haar schoondochter haar kleindochter geen fatsoenlijke en degelijke opvoeding kon geven. Dus koos zij ervoor haar kleindochter zelf op te voeden.

Bij een degelijke opvoeding hoorde een verblijf in het klooster. Op haar dertiende werd Amandine Lucile Aurore Dupin, roepnaam Aurore, naar een Engels Augustijner klooster in Parijs gestuurd. Toen ze zich geroepen voelde voor het kloosterleven haalde haar grootmoeder haar terug naar Nohant. De 16-jarige Aurore hield een gedegen kennis van het Engels over aan haar kloosteravontuur.

Haar rebels gedrag.

Terug thuis begon Aurore een broek te dragen en leerde ze paardrijden zoals een man. Hoewel vrouwen toen een medisch bewijs moesten voorleggen om een broek te mogen dragen, was Aurore een van die vrouwen die daar hun laarzen aan veegden. Over laarzen gesproken: Aurore was verrukt over het gemak van dit typisch mannelijk kledingstuk.

Jaren later droeg ze overigens een broek en plein public. Verder geneerde ze zich niet om ten overstaan van iedereen pijp te roken. Het leverde haar ridicuul op, maar daar stoorde ze zich niet aan.

Gearrangeerd huwelijk.

In 1822 trouwde ze met baron Casimir Dudevant, een herenboer. Van liefde was er geen sprake: het was een gearrangeerd huwelijk. Voor Aurore was het een manier om aan de druk van haar familie te ontsnappen. Aanvankelijk waren de Dudevants gelukkig. Een zoon, Maurice bekroonde dit geluk in 1823. Maar voor de baron was het moeilijk te verteren dat zijn vrouw intellectueel zijn meerdere was.

Toen dochter Solange in 1828 geboren werd, waren er de roddels dat de baron niet haar vader was, maar dokter Stéphane Ajasson de Gransagne. In 1831 verliet Aurore haar man voor Jules Sandeau en ging ze met hem naar Parijs. Baron Dudevant liet zich niet onbetuigd en had een relatie met haar dienstmeid.

Aurore Dupin wordt George Sand.

In Parijs nam ze contact op met Henri Latouche, een journalist. Via Latouche kon ze schrijven voor Le Figaro. Voor deze artikels werkte ze aanvankelijk samen met Sandeau. Samen schreven ze ook een roman, ‘Rose et Blanche’, het verhaal van een actrice en een non. Voor ‘Rose et Blanche’ (1831) kozen ze voor het pseudoniem Jules Sand.

Na ‘Rose et Blanche’ begon Aurore aan een ander boek: ‘Indiana’. Omdat Jules Sandeau niets te maken wou hebben met een boek waar hij zelf niet aan geschreven had, moest Aurore een nieuw pseudoniem bedenken. Ver ging ze het niet zoeken: ze behield de achternaam Sand en zette er George voor. Ondanks de controversie was ‘Indiana’ een succes en vroeg haar uitgever haar om een nieuwe roman.

‘Indiana’ (1832) was een pleidooi voor de verandering van de huwelijkswetten, die zeer nadelig waren voor vrouwen. Met de opvolger ‘Valentine’ (1832) vertelde Sand het verhaal van een aristocratische vrouw die verliefd wordt op een boer. In haar derde roman ‘Lélia’ (1833) brak ze een lans voor de gelijkheid van de seksen in de liefde. Voor Sand waren zowel de getrouwde vrouw als de prostituee slachtoffer van de mannelijke begeerte. Verder stelde ze in ‘Lélia’ monogamie, echtelijke trouw en het celibaat in vraag.

Haar rijk liefdesleven.

Intussen had Sand een knipperlichtrelatie met de schrijver Alfred de Musset. En blijkbaar had ze daarvoor iets gehad met een vrouw. Haar scheiding van baron Dudevant in 1836 was uiteraard voer voor een sappig schandaal.

Naast vooral kortstondige romances had ze enkele relaties die verschillende jaren duurden. Zo had ze een 9-jarige latrelatie met de componist Chopin. En bleef ze haar laatste minnaar, haar privé-secretaris Alexandre Manceau 16 jaar trouw. Tijdens haar laatste relatie leefde ze vooral op haar landgoed in Nohant, waar ze zich een goede kasteelvrouw toonde en optrad als de beschermvrouwe van een lading nieuwe Franse schrijvers als Sainte-Beuve, Eugène Fromentin en Gustave Flaubert.

Wegbereider.

Op het einde van haar carrière was haar literaire ster enigszins gedoofd. Na haar dood in 1876 verviel haar werk in de anonimiteit. Vandaag is George Sand vooral gekend voor haar autobiografisch werk, haar rebels gedrag en haar vele minnaars. Naast haar autobiografisch werk en een honderdtal romans had Sand eveneens toneelstukken, literaire kritieken, politieke stukken en sprookjes geschreven.

Aan haar critici schreef George Sand ooit:

Op een dag zal de wereld me kennen en begrijpen. Zelfs als dat niet gebeurt, dan heb ik de weg vrijgemaakt voor andere vrouwen.

Haar autobiografisch werk werd door schrijfsters als Virginia Woolf, Edith Wharton, Willa Cather en Colette alvast met veel interesse gelezen.

%d bloggers liken dit: