Fictieve heldin: Lisbeth Salander

Net als Sherlock Holmes is ze een geniale speurder. Haar methodes zijn die van de 21e eeuw: hacking, data‑analyse en intuïtieve logica. Als vrouw moet ze echter voortdurend haar competentie bewijzen. Haar geestelijke vader Stieg Larsson (1954 – 2004) voorzag haar van alle typische Nordic Noir‑ingrediënten: trauma, isolement en een diep wantrouwen tegenover de gevestigde orde.

Verrassende literaire voorouder.

Achter al haar tatoeages en piercings schuilt een verrassende literaire voorouder: Pippi Langkous. Larsson vroeg zich af wat er met Pippi zou gebeuren als ze de twintig bereikte. Zijn antwoord was weinig rooskleurig: een instelling, een systeem dat haar wil breken, en een jonge vrouw die er met een gevoel voor wraak weer uitkomt. Een wraakgevoel dat voor vele lezers van de Millennium‑trilogie vergelijkingen oproept met verhalen uit het Oude Testament of de Griekse mythen.

Volgens Larssons levenspartner Eva Gabrielsson is Salander “een synthese van de mensen die we kenden […] mannen en vrouwen. Ze is ronduit excentriek, een echte nerd, simpel gezegd, en dat is wat we om ons heen hadden: nerds.” Salander is dus niet alleen een literaire constructie, maar ook een weerspiegeling van de subculturen waarin Larsson en Gabrielsson leefden — een wereld van hackers, activisten en buitenstaanders. Tegelijk verwerkte Larsson ook delen van zichzelf in haar. Salanders rookgedrag, haar afkeer van autoriteit en haar geslotenheid over haar verleden zijn ontleend aan hemzelf.

Een nieuw soort vrouwelijke anti-held.

Larsson overleed in 2004, nog voor het eerste boek verscheen rond journalist Mikael Blomkvist en hacker Lisbeth Salander. Hij maakte het wereldwijde succes van zijn boeken nooit mee. Hoewel Mikael Blomkvist het hoofdpersonage is van het eerste boek Mannen die vrouwen haten, gaat Lisbeth Salander met de aandacht lopen. Zodra zij het verhaal binnenstapt, verschuift de focus naar haar. Zij geeft de trilogie zijn kracht en identiteit.

Dat heeft ook te maken met het feit dat zij perfect aansluit bij een nieuw soort vrouwelijke antiheld die begin jaren 2000 in de populaire cultuur opkwam. Zo was Carmela Soprano in dramaserie The Sopranos niet zomaar een maffiavrouw, maar een manipulatieve, materialistische vrouw die vaak medeplichtig was aan de misdaden van haar man. Larsson wist die evolutie in de populaire cultuur naar zijn trilogie te brengen; zijn Lisbeth Salander is dan ook een complexe vrouw met iconische allures. Zij is groter dan het verhaal waarin ze optreedt.

Een duivels gevaarlijke vrouw.

Tegelijk belichaamt Lisbeth Salander een nieuw type heldin die past bij de digitale tijdgeest. Larsson schreef haar in een tijd waarin de digitale revolutie nog maar net op gang kwam, maar Salander voelt vandaag misschien nog relevanter. Ze is een product van een wereld waarin informatie macht is — en waarin die macht vaak misbruikt wordt.

Ondanks haar tengere uiterlijk is zij een duivels gevaarlijke vrouw. Toch verliest ze nooit de sympathie van de lezer, want ze verdedigt de rechtvaardigheid.

Terwijl de boeken vooral haar innerlijke wereld, trauma’s en complexe motivaties verkennen, benadrukken de films eerder haar stoere kant. Hoe dan ook maken de indrukwekkende verkoopcijfers van de boeken en de vijf films haar tot een van de bekendste Zweedse personages binnen de moderne misdaadliteratuur.

Hoe marketing een handje hielp.

Voor de internationale markt werd de oorspronkelijke Zweedse titel Män som hatar kvinnor (“Mannen die vrouwen haten”) veranderd in The Girl with the Dragon Tattoo. Uitgevers vreesden dat de confronterende titel mannelijke lezers zou afschrikken of dat het boek als een soort zelfhulpwerk zou worden gezien. Door die keuze verschoof de aandacht van Larssons centrale thema — vrouwenhaat en structureel geweld tegen vrouwen — naar de mysterieuze vrouwelijke protagonist en haar persoonlijke trauma’s. Zo werd een maatschappijkritische aanklacht herverpakt als een karaktergedreven thriller. Doordat Larsson Salander zo gelaagd had neergezet, werd ze moeiteloos het zwaartepunt van het verhaal.