Berichten van daniellecobbaertbe

Ik lees en schrijf graag. ‘Boeken’ is mijn excuus om nieuwsgierig rond te lopen in de wondere wereld van de letteren. En me te vergapen aan de rijkheid en diversiteit van het geschreven woord.

Spotlight op: Is dit een mens

In ‘spotlight op’ ontruk ik een boek en zijn auteur uit de vergetelheid. Vandaag is het spotlight gericht op: Is dit een mens van Primo Levi.

Ik kan niet begrijpen, niet verdragen dat men een mens beoordeelt niet naar wat hij is, maar naar de groep waar hij toevallig toe behoort.

In de zomer van 1942 sloot Primo Levi (1919-1987) zich aan bij het Italiaanse verzet. Op 13 december 1943 pakte een SS-patrouille hem en enkele kameraden op. Na een verblijf in een doorvoerkamp werd Levi op transport gezet naar Auschwitz; Hij was immers van joodse afkomst.

Als bij wonder wist de jonge chemicus Auschwitz te overleven. Na de bevrijding van Auschwitz en een maandenlange zwerftocht door Oost-Europa kwam Levi in oktober 1945 eindelijk terug thuis in Turijn, waar niemand hem nog herkende.

Zijn herinneringen aan Auschwitz schreef hij van zich af. In 1947 verscheen ‘Se questo è un uomo’ (Is dit een mens) over de gruwel die Auschwitz was. Het kreeg in 1963 een vervolg met ‘La tregua’ (Het respijt). In ‘Het respijt’ verhaalde hij over zijn tocht door Oost-Europa. Op een even grondige als afstandelijke wijze analyseerde de Italiaan in beide werken de gruwel van Auschwitz.

Pas bij een tweede publicatie van ‘Is dit een mens’ in 1958 bij een grotere uitgeverij kreeg Primo Levi een ruimere bekendheid.

Eco’s hommage

Klassiekers zijn oude wijn in nieuwe zakken.

Met een plot dat draait rond een theologische en filosofische discussie was ‘Il nome della rosa’ in 1980 een onwaarschijnlijke kandidaat voor een ruim lezerspubliek. Toch schrok het de lezers niet af, ook al moesten ze voor dit boek hun woordenboeken en encyclopedieën afstoffen.

In een land waar niemand ooit Latijn had geleerd of een kathedraal had gezien, ging ‘De naam van de roos’ 2 miljoen keer over de toonbank. Niet enkel in de VS maar ook in de rest van de wereld was de fictieve eersteling van Umberto Eco (1932-2016) een bestseller en een prijzenbeest.

Klassieke whodunit.

De kritieken waren lovend, al was hier en daar wel een kritisch geluid te horen. Zo konden enkele historici zich niet vinden in de weergave van inquisiteur Bernard Gui (1261-1331). De echte Gui was niet zo zwart-wit. Andere criticasters merkten op dat de auteur had voortgeborduurd op bestaande en succesvolle formules en een klassieke whodunit had geschreven. Eco had trouwens net voor zijn internationale doorbraak Ian Fleming en andere thrillerschrijvers gehekeld voor hun cynisch entertainment. Nu sprak hij met zijn intellectuele whodunit notabene hetzelfde lezerspubliek aan. 

In de twee protagonisten kan je makkelijk Watson en Sherlock Holmes herkennen. De naam van de verteller, Adson van Melk doet denken aan Watson. Adsons beschrijving van William van Baskerville komt overeen met de beschrijving van Sherlock Holmes in ‘A Study of Scarlet’. Williams achternaam verwijst naar Sherlocks bekendste avontuur: ‘The Hound of the Baskervilles’. In dit avontuur neemt Holmes het op tegen een demonische tegenstander en bijgeloof. 

Door zijn scherpzinnigheid en preoccupatie met tekens en hun betekenis is William van Baskerville de ideale detective. Samen met zijn leerling-secretaris Adso komt hij terecht in een klooster met een labyrintische bibliotheek. Tijdens hun verblijf van 7 dagen sterven 7 monniken. Voor de monniken zijn de moorden het werk van de duivel, maar daar gelooft William van Baskerville niet in. 

Een complexe roman.

Wat voor de ene een whodunit is, is voor een ander een historische roman, voor weer een ander een ideeënroman en voor nog iemand anders een postmodern werk. Eigenlijk is er geen consensus over het genre waaronder ‘De naam van de roos’ valt. Waar iedereen het wel over eens is, is de complexiteit, de verschillende betekenislagen en niveaus.

Voor Italiaanse lezers doen de politieke verhoudingen in ‘De naam van de roos’ denken aan de Italiaanse politiek van de jaren 70. Nochtans speelt Eco’s verhaal zich af in 1327.

Een hommage aan de literatuur.

Wat ‘De naam van de roos’ constant doet is verwijzen naar en citeren uit andere literaire werken. Eco bracht zo talrijke hommages aan verschillende schrijvers en het geschreven woord tout court. De labyrintische bibliotheek had hij ontleend aan het werk van de Argentijnse auteur Jorge Luis Borges. Net als de antagonist in ‘De naam van de roos’, Jorge van Burgos was Borges op het einde van zijn leven blind en verstard in zijn denken. Het concept van de vergiftigde pagina had Eco van Alexandre Dumas. Maar ook onder meer James Joyce, Rudyard Kipling, Dante en de verhalen van duizend-en-een-nacht drukte hun stempel op Eco’s literaire debuut.

Umberto Eco had Adso’s manuscript gevonden, een literaire truc die eerder al uitgehaald was door onder meer Cervantes, Alessandro Manzoni en Sir Walter Scott.

Controversieel correctiewerk.

In 2011 herzag en herschreef Eco ‘De naam van de roos’. Niet iedereen was blij met dat correctiewerk. Zo beschuldigde Pierre Assouline van Le Monde de auteur ervan het niveau van zijn roman te verlagen en zijn taal te vereenvoudigen. Eco verwierp deze beschuldiging. Met zijn correctiewerk wou hij bepaalde passages versnellen, herhalingen elimineren en de fysieke verschijning van zijn personages minder grotesk maken. Zijn correcties voegde 18 extra pagina’s toe aan het oorspronkelijke verhaal.

Met 50 miljoen verkochte exemplaren is ‘De naam van de roos’ alvast een van de best verkochte romans aller tijden.

De vrouw van Zagreb van Philip Kerr

Gunther als hopeloze romanticus.

Berlijn, 1942. In Villa Minoux organiseren de nazi’s een congres voor internationale misdaadbestrijding. Een van de sprekers is ex-politierechercheur Bernie Gunther. Op vraag van een klant gaat de ex-detective ook rondneuzen in de villa.

Berlijn, 1943. Gunther heeft een afspraak met Josef Goebbels op het Ministerie voor Volksvoorlichting en Propaganda. Goebbels wil Dalia Dresner de hoofdrol geven in zijn nieuwe film. Maar de beroemde actrice heeft geen zin in die film. Bovendien wil ze op zoek naar haar vader; Wil ze weten of hij nog leeft en contact met haar wil. Goebbels wil dat Gunther Dalia’s vader op speurt. Als Dalia uitsluitsel heeft over haar vader zal ze hoogstwaarschijnlijk in zijn film willen spelen. 

Dalia is Goebbels’ hartendiefje. Maar dat mag niemand weten binnen de partij. Zij is immers Slavisch. En Slaven zijn voor de nazi’s een inferieur ras. Vandaar dat Goebbels Bernie Gunther wil voor deze opdracht.

De reis naar Kroatië is levensgevaarlijk. Maar voor zo’n bloedmooie vrouw als Dalia Dresner gaat de dolverliefde Gunther door het vuur. Wat hij dan nog niet weet, maar 20 jaar later vertelt, is dat ze hem serieus in de problemen zal brengen. Naast zijn liefde voor Dalia Dresner was er nog een reden voor zijn roekeloosheid: hij was het beu om koste wat kost te moeten overleven. De oorlog en wat hij intussen al gezien heeft, begint zijn tol te eisen. En dan heeft Gunther nog niet alles gezien.

Waren de Duitsers zo anders dan alle anderen? En zou een verontschuldiging ooit genoeg zijn? De tijd zou het leren. Op een dag in de toekomst zouden de doden vanuit het verleden spreken over wat hier in het heden gedaan werd.

De aankomst in het moordkamp in Kroatië (Jasenovac) roept onmiddellijk een gelijkaardige scène op uit ‘Het hart der duisternis van Joseph Conrad’. Net als bij Conrad gaat hier niet om fictie, maar de gruwelijke realiteit. Die gruwelijke realiteit blijft beperkt. Het verhaal draait grotendeels rond de relatie tussen Gunther en Dalia. Hierdoor speelt het verhaal zich vooral af in Berlijn en Zwitserland, waar Dalia woont. Naast de romantiek en erotiek is er echter de nodige spanning: Gunther lost een cold case op, verhaalt over een moord die hij als rechercheur oploste, raakt zijdelings betrokken bij een complot om Zwitserland niet aan te vallen, maakt kennis met de Amerikaanse inlichtingendiensten en een agressieve stier en geraakt in de handen van de Gestapo.

Er valt dus meer dan genoeg te beleven in ‘De vrouw van Zagreb’. Daarnaast leer je weer wat meer over Bernie Gunther, die Kerr na 9 romans nog steeds wist uit te diepen. Ook krijg je met Dalia Dresner een onvervalste femme fatale.

Interessante links:
Jasenovac via Wikipedia
Hart der duisternis.

Oorspronkelijke titel: The Lady From Zagreb.
Datum van publicatie: 2015.