Fictieve held: Michael Strogoff

Hoewel hij niet de bekendheid heeft van een Phileas Fogg of een kapitein Nemo kennen liefhebbers van Jules Verne hem ongetwijfeld. Net als zijn bekendere collega-helden vindt Strogoff zo nu en dan zijn weg naar andere cultuuruitingen. 

Michael Strogoff
‘Michael Strogoff, beter gekend onder de titel ‘De koerier van de tsaar’ geïllustreerd door J. Férat.

Wanneer de Tartaren Oost-Siberië onder de voet lopen, vraagt de tsaar aan Strogoff om een brief naar zijn broer, de grootvorst van Irkoetsk te brengen. Ivan Ogareff, een ex-kolonel van het tsaristisch leger helpt namelijk de Tartaren. De grootvorst moet op de hoogte worden gebracht van het verraad van Ogareff. Strogoff mag zijn identiteit niet prijsgeven. Op zijn gevaarlijke tocht krijgt de koerier van de tsaar hulp van een jonge vrouw en twee journalisten die over de oorlog willen berichten.

Een buitenbeentje.

Volgens vele is ‘Le Courier du tsar’ (1876) het beste boek, dat Verne ooit schreef. Hoewel sommige het zien als een buitenbeentje in zijn sf-oeuvre, was Verne meer dan een toekomstvoorspeller en sciencefictionschrijver. Naast wetenschap en techniek zijn ook natuur, geografie en politiek terugkerende thema’s bij Verne.

Realistische setting.

Hoewel Verne nooit een bezoek bracht aan Rusland of Siberië, is de beschrijving van de setting realistisch. Pierre-Jules Hetzel, de uitgever van Verne had het manuscript laten nalezen door de Russische schrijver Ivan Toergenjev en de Russische ambassadeur Prins Orlov. Die laatste gaf groen licht voor publicatie. Er stond immers niets in dat de verhoudingen met Rusland in gevaar kon brengen. Na de Frans-Duitse Oorlog (1870-1871) zag de Franse regering Rusland immers als bondgenoot om de groeiende Duitse staat een halt toe te roepen.

Door het verbod om de Russische tsaar te portretteren duurde het tot 1901 vooraleer de Russen het boek mochten lezen. Tsaar Alexander II werd weliswaar niet vernoemd in ‘De koerier van de tsaar’, maar het was duidelijk dat hij model had gestaan.

Strogoff in de populaire cultuur.

De dappere Strogoff met het gouden hart was meteen een lieveling bij de Franse lezers. In 1880 maakte hij succesvol zijn debuut op de bühne. In de twintigste eeuw kon hij een twaalftal keer opdraven in een verfilming. Sinds 2017 is er ook het bordspel Michael Strogoff, waarin spelers om het eerst een boodschap naar de tsaar moeten brengen, terwijl ze hun vijanden moeten voorblijven en elkaar moeten helpen.

 

De schrijver-moralist

Lev Tolstoj

Dat graaf Lev Tolstoj (1828-1910) nooit de Nobelprijs voor Literatuur kreeg, is voor vele een grote blunder van de Nobelprijscommissie. Voor veel schrijvers en critici was Tolstoj de belangrijkste schrijver van hun tijd. ‘Oorlog en Vrede‘ (1869) en ‘Anna Karenina‘ (1877) waren en zijn nog steeds monumenten uit de wereldliteratuur. De relatie tussen Zweden en Rusland was echter slecht. Ook vielen de Zweedse leden van de commissie over Tolstojs politieke, filosofische en religieuze ideeën. Ideeën, die Gandhi en Martin Luther King jr. inspireerden en leidden.

Op zoek naar de zin van het leven.

Filosofie en religie interesseerde Tolstoj al als jongen. In 1855 schreef hij in zijn dagboek dat hij zijn leven wou wijden aan het stichten van een nieuwe christelijke godsdienst. Een idee, dat op de achtergrond geraakte door zijn huwelijk in 1862 met Sonya Behrs. Maar dat terug opdook tijdens het schrijven van ‘Anna Karenina’. Hij stond toen op het hoogtepunt van zijn roem en maakte een diepe levenscrisis mee. Zichzelf doden kon hij niet, dus richtte hij zijn aandacht op de filosofie en het geloof. In alle wereldreligies, maar vooral in het orthodoxe geloof, zocht hij naar antwoorden op zijn levensvragen. Het bracht hem uiteindelijk terug naar het idee dat hij al in 1855 had geopperd: een nieuwe christelijke godsdienst gebaseerd op de leer van Jezus Christus, maar ontdaan van de dogma’s en de mystiek van de kerk.

Een ander leven.

In 1881 schreef Tolstoj ‘Mijn biecht’. Hierin predikte hij absolute geweldloosheid, verzet tegen de kerkelijke instanties en het afzweren van aards bezit. Tolstoj had intussen afstand gedaan van zijn titel en rijkdom. Hoewel hij op zijn landgoed, Yasnaya Polyana bleef wonen, leed hij een eenvoudig leven. Hij liet een lange baard staan en kleedde zich als een Russische boer.

Tijdens de hongersnood van 1891 had hij samen met twee van zijn dochters gaarkeukens opgezet. Hij wist zijn landgenoten te mobiliseren om de hongerigen te helpen en haalde tegelijkertijd hard uit naar de regering, wat niet zonder gevolgen bleef. Vadertje staat zette hem onder toezicht. Ook zijn kritiek op de kerkelijke instanties bleef niet zonder gevolgen. In 1901 werd hij uit de kerk gezet.

In zijn queeste naar absolute geweldloosheid koos hij in 1885 voor een vegetarische levensstijl. Later in zijn leven schrapte hij alle dierlijke producten uit zijn dieet, en at hij enkel nog brood, soep en havermoutpap. Geleidelijk aan wist hij alcohol en tabak op te geven.

Spanningen in zijn huwelijk.

Seks wou hij ook opgeven. Morele puurheid hield immers een celibataire levensstijl in. Voor een man zoals hij, met een grote seksuele honger was dit echter een ideaal, dat altijd een ideaal zou blijven. Zijn vlees was zwak en hij was nooit een heilige geweest. Zijn eerste keer was met een prostituee geweest. Als 18-jarige had hij een behandeling moeten ondergaan voor een soa. Voor zijn huwelijk had hij al een kind verwekt bij een lijfeigene op zijn landgoed. Met zijn vrouw kreeg hij 13 kinderen. Als zij zwanger was en hij geen seks kon hebben, wendde hij zich tot een van zijn lijfeigenen. Niettemin hield hij van zijn vrouw, en zij van hem.

Zijn huwelijk kende passie maar ook vonken. Sonya was het trouwens niet eens met zijn spirituele ideeën en ergerde zich meer en meer aan de talloze discipelen, die hen bezochten om hem te horen spreken. Toen het er naar uitzag dat haar man zou verzaken aan zijn auteursrechten ten voordele van de armen, kwam zij in actie. Het is dankzij haar, dat de auteursrechten in de familie bleven.

Zijn levenseinde.

In de nacht van 28 oktober 1910 trok Tolstoj voorgoed de deur van zijn woning toe. De ruzies met zijn vrouw hadden hun tol geëist. Hij wou de laatste jaren van zijn leven in alle rust en eenzaamheid doorbrengen in een klooster. Zijn reis naar een klooster in Zuid-Rusland met zijn dokter en een van zijn dochters kwam abrupt tot een einde, toen hij op het treinstation van Astapova ineenstortte. De stationschef van Astapova stelde zijn huis ter beschikking. Het was in zijn bed dat de grote man op 20 november 1910 overleed aan de gevolgen van een longontsteking. In de dagen voorafgaand aan zijn dood hadden zowel de nationale als de internationale pers zich verzameld in Astapova. Het einde van de grote Tolstoj was gelijk ook het allereerste media-event in de geschiedenis.

 

Voor dit blog gebruikte ik verschillende internetbronnen, waaronder Wikipedia. Het beeld bij dit blog komt van Wikimedia Commons en is in het publieke domein. 

Aantekeningen uit het dodenhuis van Fjodor Dostojevski

Handleiding in overleven onder gruwelijke omstandigheden.

In een van de stadjes in Siberië leerde ik Aleksandr Petrovitsj Gorjantsjikov kennen, een gedeporteerde uit  Rusland. Vanwege de moord op zijn vrouw was hij naar Siberië verbannen. Na tien jaar dwangarbeid sleet hij de rest van zijn leven rustig en onopvallend in het Siberische stadje K.

Ik ontmoette hem in het huis van Ivan Ivanytsj Gvozdikov. Zijn voorkomen viel me op, net als zijn mensenschuw gedrag. Mijn uitnodiging om bij mij thuis een sigaretje te roken, sloeg hij af. Ik gaf het niet op en ging dan maar bij hem langs. Toen werd het me duidelijk dat de man zich zo ver mogelijk van de wereld wou afzonderen.

Na zijn onverwachte dood ging ik weer naar zijn kamers. Zijn hospita bracht me voor twintig kopeken een mand vol papieren. De hele dag was ik bezig met het sorteren van die papieren. In een volumineus cahier las ik een onsamenhangende beschrijving van zijn tienjarige periode als dwangarbeider. In zijn aantekeningen sprak Gorjantsjikov over scènes uit het dodenhuis.

Van 1849 tot 1853 verbleef Dostojevski als politiek gevangene in het strafkamp van Omsk in Siberië. ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ kan je bijgevolg lezen als een verkapte autobiografie. De meeste personages zijn immers gebaseerd op mensen waarmee hij samenleefde in het kamp. Omdat hij kost wat kost wou voorkomen dat ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ gelezen werd als een protest tegen zijn veroordeling en straf, voerde hij een man op veroordeeld voor de moord op zijn vrouw. Aanvankelijk denk je een roman te lezen, maar ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ is geen klassieke roman met een begin, einde en een plot. Het zijn beschrijvingen en waarnemingen per thema gerangschikt in hoofdstukken.

Zelfbeklag doodt. Dostojevski maakte zijn gevangenschap draaglijk voor zichzelf. Hierdoor is ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ ook een handleiding in overleven onder gruwelijke omstandigheden.

De gedachte dat ik mettertijd misschien nog eens naar dit oord terug zou verlangen, vervulde me met afschuw: toen al vermoedde ik tot welke monsterlijke graad van aanpassingsvermogen de mens in staat is.

 

Oorspronkelijke titel: Записки из Мёртвого дома.
Datum van publicatie: 1861.