Klein eiland van Andrea Levy

Tijdens een schrijfcursus kreeg ze de raad: schrijf over wat je kent. Dus begon Andrea Levy (1956-2019) te schrijven over haar ervaringen als zwarte Britse vrouw in een overwegend witte maatschappij. Voor haar vierde roman ‘Klein Eiland’ pakte ze het anders aan: ze luisterde naar de verhalen van haar familieleden.

Klein eiland gaat over de immigratie vanuit Jamaica naar Engeland in 1948. Naast de onnuchtering en desillusies rond die immigratie waren er de oorlogsherinneringen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden namelijk vele duizenden Jamaicanen bij de RAF gediend, onder hen ook Levy’s oom en vader.

Levy’s ouders, Winston en Amy behoorden tot de Windrush Generation. Na de Tweede Wereldoorlog had het Verenigd Koninkrijk immigranten nodig om hun land te helpen heropbouwen. Vanaf 1947 kwamen immigranten vanuit de verschillende landen van de Commonwealth naar het moederland, waar ze naast werk ook een Brits paspoort kregen. Vooral mensen uit Brits-West-Indië (Bahama’s, Jamaica, Trinidad en Tobago, de Britse Maagdeneilanden…) maakten de overtocht naar Engeland met de oceaanstomer HMT Empire Windrush.

‘Klein eiland’ bleek een gouden zet. Het leverde Levy onder meer de Whitbread Book of the Year, de Commonwealth Writers’ Prize en de Orange Price for Fiction op. Bovendien werd het verwerkt voor het theater en het kleine scherm.

Voor ‘Klein eiland’ koos Levy voor vier vertelperspectieven: Hortense Joseph, Gilbert Joseph, Queenie Bligh en Bernard Bligh. Hortense en Gilbert zijn zwart. Queenie en Bernard wit.

Voor mij waren de verhalen van Hortense en Gilbert belangwekkend. Bij de verhalen van Queenie en Bernard verslapte mijn aandacht aanzienlijk. Bernards verhaal heb ik amper gelezen. Zijn Indiaas oorlogsverhaal staat voor mijn gevoel los van de verhalen van Hortense, Joseph en Queenie.

De drie andere verhalen komen wel samen. Aanvankelijk arriveert Hortense in Londen, waar Gilbert al zes maanden verblijft. Gilbert is een van de huurders van Queenie. Queenie is een oude kennis van Gilbert van toen hij diende bij de RAF. Hoewel de oorlog al drie jaar voorbij is, is Bernard nog steeds niet thuisgekomen.

Ik snap wel wat de schrijfster beoogde met haar vier perspectieven. Terwijl Bernard naar de oorlog gaat omdat hij moet, is Gilbert als zwarte man met een joodse vader dubbel gemotiveerd om te gaan vechten. Als dochter van een slager, opgegroeid op een boerderij keren Queenies kansen aanzienlijk als ze trouwt met een goede partij. Voor Hortense daarentegen weegt haar opvoeding zwaarder door dan haar opleiding als lerares, waardoor ze geen les kan geven in de school van haar keuze. In Engeland blijkt dan weer dat haar opleiding en diploma niets waard zijn. De vier perspectieven zorgen immers voor de nodige contrasten en tegenstellingen.

Maar ik, ik wou liever blijven lezen over Hortense en Gilbert.

Al bij al gaat dit boek mij wel bijblijven. Dit vooral door het openlijk racisme. Helemaal tenenkrommend is hoe het Amerikaanse leger in het Verenigd Koninkrijk vasthield aan zijn rassensegregatie. En dan is er nog het gegeven van de gekleurde oorlogsbaby’s, waar de Engelse maatschappij geen raad mee wist.

Oorspronkelijke titel: Small Island.
Jaar van publicatie: 2004.

Nederlandse vertaling: Arthur de Smet en De Geus BV (2007).

De trailer bij deze recensie komt van het kanaal van National Theatre op YouTube.

Spotlight op: Het keizerrijk van de zon

In ‘spotlight op’ ontruk ik een boek en zijn auteur uit de vergetelheid. Vandaag is het spotlight gericht op: Het keizerrijk van de zon van J.G. Ballard.

Wars came early to Shanghai, overtaking each other like the tides that raced up the Yangtze and returned to this gaudy city all the coffins cast adrift from the funeral piers of the Chinese Bund.

De Britse schrijver James Graham Ballard (1930-2009) werd geboren in het Parijs van het Oosten, Shanghai. 

In 1883 ontstond er in de Chinese stad Shanghai een gebied dat bestuurd werd door de Internationale Concessie van Shanghai. Als jongen hoorde Ballard naast Chinees en Engels ook Frans, Japans, Italiaans, Russisch en Duits spreken in de straten van Shanghai. Deze internationale smeltkroes kende een abrupt einde tijdens de Tweede Wereldoorlog met de Japanse bezetting.  

De laatste 2 jaar van die oorlog bracht de familie Ballard door in een jappenkamp. Meer dan 20 jaar later slaagde Ballard erin om zijn jeugdherinneringen aan Shanghai en zijn tijd in het jappenkamp op papier te zetten. Hij koos er echter voor om geen memoires te schrijven, maar een fictief verhaal gebaseerd op de realiteit. 

In ‘Het keizerrijk van de zon’ (1984) wordt de jonge Jim Graham bij het uitbreken van de oorlog gescheiden van zijn ouders. In het jappenkamp krijgt hij een fascinatie voor de kamikazepiloten. 

Naam en faam had J.G. Ballard gemaakt in de (avant-gardistische) sciencefiction en cyberpunk. Maar met ‘Het keizerrijk van de zon’ boorde hij een nieuw en breder lezerspubliek aan. Bovendien kreeg hij er de prestigieuze James Tait Black Memorial Prize voor en een nominatie voor de Booker Prize. Drie jaar later volgde de verfilming door Steven Spielberg.

De trailer van de film ‘Empire of the Sun’ uit 1987 met Christopher Bale als Jim Graham.

Het mysterieuze einde van de kleine prins en zijn piloot.

Na een aantal humoristische en realistische werken over het leven van vliegeniers pakte Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) in 1943 uit met een verhaal voor kinderen. Dit verhaal viel op door de illustraties. Voor ‘De kleine prins’ had de Saint-Exupéry nog nooit een boek geïllustreerd. Maar hij tekende al decennialang een jongen met blonde krullen. Die kleine blonde prins tekende hij op servetten, tafelkleden, stukjes papier en brieven.

Van bescheiden succes naar cultstatus.

Het succes van ‘De kleine prins’ was aanvankelijk bescheiden. Het bleef maar twee weken op de New York Bestseller List. Recensenten wisten niet goed of het inderdaad een verhaal voor kinderen was, of een sprookje voor volwassenen. Toch groeide de novelle binnen een paar jaar uit tot een cultboek. Vandaag is ‘De kleine prins’ het meest vertaalde werk na de Bijbel.

Wie is de kleine prins?

De kleine prins is afkomstig van een kleine asteroïde. Voor hij op de aarde kwam, bezocht hij al een aantal planeten en ontmoette hij verschillende volwassenen. Op aarde sluit hij vriendschap met een piloot. Die piloot was neergestort in de woestijn, waar de buitenaardse jongen juist verbleef. Na 8 dagen te hebben rondgelopen in de woestijn ontwaakt de piloot en ontdekt dat de prins verdwenen is. Is hij teruggegaan naar zijn planeet? Of is hij gestorven? De verteller weet het niet.

Had de Saint-Exupéry soms gehallucineerd over zijn prins toen hij in 1935 crashte met zijn vliegtuig over de Libische woestijn? Hij had inderdaad hallucinaties gehad voor hij gevonden werd door een woestijnnomade, die zijn leven en dat van zijn co-piloot André Prévot redde. Prévot en de Saint-Exupéry liepen toen al vier dagen rond in de woestijn.

Gepubliceerd in de VS.

Naast de prins had de Saint-Exupéry ook de verteller, de piloot getekend. Maar de tekeningen van de piloot overleefde zijn redigeerwerk niet, net als heel wat episodes en passages.

Een deel van het verhaal schreef en tekende de aristocratische Fransman in zijn huis in New York. Na de invasie van de nazi’s in Frankrijk was de Saint-Exupéry met zijn vrouw immers gevlucht naar de andere kant van de oceaan. ‘De kleine prins’ werd dan ook in april 1943 in de VS gepubliceerd in zowel het Frans als het Engels.

De piloot en zijn kleine prins in Lyon. De foto is van Lienyuan Lee via Wikimedia Commons.

Piloot van de kleine prins naar de oorlog.

Niet lang na de publicatie van ‘De kleine prins’ kreeg de Saint-Exupéry het bericht dat hij verwacht werd in Noord-Afrika. Hier mocht hij voor het verzet verkenningstochten doen als piloot. Met zijn 43 jaar was de schrijver-piloot eigenlijk te oud. Bovendien had hij blijvende letsels overgehouden aan zijn vliegtuigongelukken waardoor hij onder meer assistentie nodig had bij het aankleden. Maar het vrat al een tijd aan de Saint-Exupéry dat hij de oorlog thuis vanuit zijn luie zetel moest meemaken, terwijl andere vreesden voor hun leven. Voor het Franse verzet was het goede publiciteit dat een beroemdheid en luchtvaartpionier als de Saint-Exupéry zijn rangen versterkte.

Voor zijn vertrek bracht hij zijn manuscript van ‘De kleine prins’ naar zijn minnares Silvia Hamilton. Hij gaf het haar in een grote bruine enveloppe. Silvia kende het manuscript: hij had vaak genoeg bij haar geschreven en getekend aan zijn sprookje.

In zijn bagage had hij ongetwijfeld een Frans exemplaar van ‘De kleine prins’. En wie weet, had hij dit exemplaar bij zich toen hij op 31 juli 1944 verdween. Want in zijn vliegtuigen slingerde altijd wel propjes papier, handgeschreven of getekende vellen en boeken rond. Schrijven en lezen gebeurde vaak in zijn cockpit. Ooit – jaren geleden, had hij geweigerd te landen: hij wou eerst zijn boek uitlezen!

Het mysterieuze einde van de Saint-Exupéry.

Acht dagen na zijn plotse verdwijning van 31 juli 1944 heette het: de Saint-Exupéry is missing in action. Zijn vliegmachine is klaarblijkelijk neergehaald door de vijand.

In 1998 vond een visser zijn identificatie-armband nabij de haven van Marseille. Twee jaar later vonden duikers de resten van zijn vliegtuig niet ver van de vindplaats van die identificatie-armband.

In augustus 1944 was er in de regio inderdaad een lichaam in een Frans uniform aangespoeld. Omdat dit onmogelijk kon gaan om de Saint-Exupéry: de locatie klopte niet met de route die hij moest vliegen, bleef het lichaam ongeïdentificeerd. In 2000 vonden onderwaterarcheologen geen bewijs dat zijn vliegtuig neergeschoten was. Wat er op zijn laatste vlucht gebeurde zal allicht altijd een mysterie blijven, net als het lot van zijn kleine blonde krullenkop.

On ne voit bien qu’avec le cœur. L’essentiel est invisible pour les yeux.

%d bloggers liken dit: