Het waren vier Amerikaanse militairen. Ze omsingelden haar in het donker, beroofden en verkrachtten haar. De baby die ze droeg, verloor ze die nacht. Haar man, Anthony Burgess, zat toen in Gibraltar en kon niets doen. Jaren later zou hij zeggen dat in die aanval tijdens de Londense verduistering de eerste kiem lag van zijn roman over een vijftienjarige jongen die met zijn bende door de straten trekt en misdaden pleegt.
Engeland in de ban van jeugdbendes
Na de Tweede Wereldoorlog woonden Anthony Burgess en zijn vrouw Lynne Jones jaren in het Verre Oosten. Toen ze in 1961 terug naar Engeland keerden, schrok Burgess ervan hoe zeer het land veranderd was. Naast een explosie van welvaart en de groeiende invloed van televisie en radio was er de opkomst van een jeugdcultuur. Jongeren kregen meer vrije tijd en geld, wat leidde tot eigen trends in mode en muziek. Engeland was in die jaren in de ban van een nieuwe angst: gewelddadige jeugdbendes, gevoed door krantenkoppen over Teddy Boys en straatrellen. Tegelijk groeide het geloof dat de staat, met de juiste technieken, jongeren kon conditioneren tot brave burgers. Voor Burgess voelde dat als een samenleving die tegelijk ontspoorde en haar burgers wilde herprogrammeren. A Clockwork Orange werd zijn antwoord op die spanning tussen vrijheid en controle.
Ook nam hij elementen uit de jeugdcultuur op in zijn roman, die hij vervolgens overdreef en vervormde tot satire. Zo waren milk bars de plaats waar je moest zijn als hippe jonge Engelsman of -vrouw. Je kon er melkdrankjes, frisdrank en snacks krijgen. In A Clockwork Orange drinkt de bende melk met drugs. Bij een jeugdcultuur hoort een eigen taal. Alleen wist Burgess dat het gebruik van echte jeugdtaal zijn verhaal zou dateren in een bepaalde tijd, en dat wilde hij vermijden. Een oplossing voor dat probleem bood zich toevallig aan: Burgess’ uitgever vroeg hem of hij geen reisgids over Leningrad wilde schrijven.
Een zelfverzonnen jongerentaal
Voor een niet-communist was een reis naar de Sovjet-Unie een buitenkans. Burgess wilde bovendien onderzoek doen naar Russische literatuur en met gewone Russen spreken over hun dagelijks leven. Dus leerde hij zichzelf Russisch. En hij liet zijn hoofdpersonage Alex en zijn droogs (= vrienden) communiceren in Nadsat, een zelfverzonnen jongerentaal gebaseerd op Russisch, Bargoens, Romani en Engelse straattaal. Volgens Burgess zou je na het lezen van A Clockwork Orange een basiskennis Russisch hebben.
“Our pockets were full of deng, so there was no real need… to tolchock some old veck in an alley and viddy him swim in his krovvy…”*
Het Nadsat koppelde de actie van de roman los van de geografie en diende tegelijkertijd als filter voor het geweld, wat de roman alleen maar ten goede kwam en hem tijdloos maakte. Recensenten waren geschokt door het geweld van Alex en zijn droogs, maar ook verbijsterd door de taalkundige inventiviteit van Burgess. De eerste tien jaar moest A Clockwork Orange het doen met bescheiden verkoopcijfers. Toch was het bij een beperkte groep lezers succesvol en belandde het uiteindelijk in de handen van regisseur Stanley Kubrick.
Film, controverse en censuur
Het grote commerciële succes van Kubricks verfilming in 1971 gaf uiteraard een boost aan Burgess’ roman. De gewelddadige filmscènes zorgden voor controverse. Kubrick werd gestalkt en kreeg naar aanleiding van de film dreigbrieven. Toen een aantal copycat-moorden en verkrachtingen in Londen aan Kubricks film werden toegeschreven, besloot hij in 1972 de distributie van A Clockwork Orange in het Verenigd Koninkrijk tegen te houden tot na zijn dood. In de VS werd de film overigens vanwege het brute en zinloze geweld gecensureerd.
Aanvankelijk was Burgess lovend over Kubricks verfilming. Later hekelde hij de seks en het geweld en het feit dat Kubrick de Amerikaanse versie van zijn roman had verfilmd, waarin — in tegenstelling tot de Engelse versie — een volledig hoofdstuk ontbrak. In zijn laatste hoofdstuk had Burgess Alex tot inkeer laten komen. Zijn Amerikaanse uitgever vond dat echter te sentimenteel en te ongeloofwaardig.
Sinds 1986 is de Engelse versie van A Clockwork Orange ook in de Verenigde Staten beschikbaar zoals Burgess het voorzien had.
De rare titel had Burgess – naar eigen zeggen – ontleend aan een Oost-Londense slanguitdrukking “as queer as a clockwork orange”. Hij had dat ooit eens gehoord en wilde het sowieso gebruiken als titel voor een roman. Alleen bestaat die uitdrukking niet en heeft ze allicht nooit bestaan.
Een klassieker die uitdaagt
A Clockwork Orange is sinds zijn publicatie nooit uit druk geweest. Nog steeds groeit het aantal vertalingen van deze klassieker. Zelfs in het Russisch is deze roman verkrijgbaar. De Russische vertalers moesten, net als Burgess een taal uitvinden en gebruikmaken van woorden die voor Russische lezers vreemd zijn. Want de kracht van deze klassieker zit hem juist in de taal waarin Burgess hem schreef, een taal die vervreemdend werkt.
Meer dan zestig jaar na publicatie blijft A Clockwork Orange lezers uitdagen. Nieuwe generaties ontdekken het telkens opnieuw, vaak via Kubricks film, maar even vaak via de intrigerende taal van Nadsat. Dat een roman zo sterk blijft resoneren, zegt veel over Burgess’ inzicht in de mens, en over de blijvende relevantie van zijn vragen rond vrijheid, verantwoordelijkheid en controle.
Meer ontdekken:
Op de website van The London Museum lees je meer over The Teddy boys en girls. Wie graag verder leest over de auteur achter A Clockwork Orange, vindt op mijn site ook een auteursportret van Anthony Burgess.
* vertaling: Our pockets were full of money, so there was no real need… to push/hit some old man in an alley and see him swim in his blood….
Boeken 