Kennismaking met de Japanse literatuur

Waar te beginnnen met de Japanse literatuur?

De Japanse literatuur beleeft momenteel een opmerkelijke bloei buiten Japan. In het Verenigd Koninkrijk was Japanse fictie in 2022 goed voor ongeveer een kwart van alle vertaalde fictie, terwijl dat aandeel in 2024 opliep tot meer dan veertig procent. Schrijvers als Haruki Murakami maakten een internationaal publiek warm voor de Japanse literatuur, maar ook auteurs als Sayaka Murata, Mieko Kawakami, Hiromi Kawakami en Asako Yuzuki bereiken tegenwoordig wereldwijd een lezerspubliek.

Critici en literatuurwetenschappers wijzen op een aantal kenmerken die kunnen verklaren waarom Japanse literatuur zoveel lezers aanspreekt. Daarbij denken zij onder meer aan:

• aandacht voor de innerlijke beleving;
• psychologische subtiliteit;
• aandacht voor de natuur en het alledaagse;
• het besef van de vergankelijkheid van het leven;
• openheid voor ambiguïteit en morele grijstinten.

Veel van deze kenmerken zijn overigens niet nieuw. Ze zijn al aanwezig in Genji Monogatari (Het verhaal van Genji), geschreven door Murasaki Shikibu aan het begin van de elfde eeuw. Daarom wordt dit werk vaak beschouwd als een van de vroegste psychologische romans uit de wereldliteratuur.

Er loopt dan ook een opvallende rode draad door de Japanse literatuurgeschiedenis. De nadruk ligt vaak minder op actie dan op beleving, minder op heldendom dan op introspectie. Thema’s als vergankelijkheid, eenzaamheid, vervreemding, sociale verwachtingen en de zoektocht naar identiteit keren steeds terug.

In dit blogstuk stel ik telkens twee auteurs en boeken voor rond een thema dat een belangrijke plaats inneemt binnen de Japanse literatuur. Samen bieden ze een toegankelijke kennismaking met een van de rijkste literaire tradities ter wereld.

1. Traditie versus moderniteit

Wat zijn de maatschappelijke, sociale en culturele gevolgen van een Japan dat razendsnel verandert?

Natsume Sōseki – Kokoro
Natsume Sōseki (1867-1916) wordt vaak beschouwd als een van de grondleggers van de moderne Japanse literatuur. In Kokoro onderzoekt hij de spanningen tussen traditie en moderniteit tijdens een periode van ingrijpende maatschappelijke veranderingen. De roman gaat over vriendschap, schuldgevoel en de groeiende kloof tussen generaties.

Junichirō Tanizaki – Lof der schaduw
Junichirō Tanizaki (1886-1965) was gefascineerd door de Japanse esthetiek en cultuur. In zijn essay Lof der schaduw verdedigt hij de traditionele Japanse gevoeligheden tegenover de toenemende westerse invloeden. Het is een korte maar invloedrijke kennismaking met een manier van kijken naar kunst, architectuur en het dagelijks leven.

2. Eenzaamheid en vervreemding

Wat als je nooit echt aansluiting vindt bij de wereld?

Osamu Dazai – Zonsondergang
Osamu Dazai (1909-1948) behoort tot de invloedrijkste Japanse schrijvers van de twintigste eeuw. In Zonsondergang schetst hij het verval van een aristocratische familie die probeert te overleven in het naoorlogse Japan. Achter dat maatschappelijke verval schuilt een diep gevoel van ontworteling en vervreemding.

Yasunari Kawabata – Sneeuwland
Yasunari Kawabata (1899-1972) ontving in 1968 de Nobelprijs voor Literatuur. Sneeuwland vertelt het verhaal van de welgestelde Shimamura en de geisha Komako. Hoewel ze zich sterk tot elkaar aangetrokken voelen, lijken ze elkaar nooit echt te bereiken. Hun relatie wordt gekenmerkt door afstand, misverstanden en een diep gevoel van eenzaamheid.

3. Realisme en surrealisme

Wat gebeurt er wanneer het alledaagse plots een onwerkelijke wending neemt?

Yoko Ogawa – De geheugenpolitie
Yoko Ogawa (1962) won vrijwel alle grote Japanse literaire prijzen. In haar dystopische roman De geheugenpolitie probeert een jonge schrijfster via haar werk iets van het verleden te bewaren, terwijl op mysterieuze wijze steeds meer alledaagse voorwerpen uit de samenleving verdwijnen. De roman betekende Ogawa’s internationale doorbraak.

Toshikazu Kawaguchi – Voordat de koffie koud wordt
Toshikazu Kawaguchi (1971) begon zijn carrière als toneelschrijver. In Voordat de koffie koud wordt staat een klein café centraal waar bezoekers terug kunnen reizen in de tijd. Daar staat echter een strikte voorwaarde tegenover: ze moeten terugkeren voordat hun kopje koffie koud wordt. Het resultaat is een verhaal waarin het bovennatuurlijke wordt verweven met herkenbare menselijke emoties.

4. Individu vs sociale verwachtingen

Wat gebeurt er wanneer persoonlijke verlangens botsen met wat de samenleving verwacht?

Sayaka Murata – Buurtsupermens
Sayaka Murata (1979) brak internationaal door met Buurtsupermens, waarvoor zij de prestigieuze Akutagawa-prijs ontving. Hoofdpersonage Keiko Furukura werkt al jarenlang met plezier in een buurtsupermarkt. Haar omgeving begrijpt die keuze niet en verwacht dat ze carrière maakt, trouwt en een gezin sticht. Murata onderzoekt op scherpe en vaak humoristische wijze wat er gebeurt wanneer iemand weigert zich aan maatschappelijke normen aan te passen.

Mieko Kawakami – Borsten en eieren
Mieko Kawakami (1976) groeide uit tot een van de belangrijkste stemmen in de hedendaagse Japanse literatuur. In Borsten en eieren onderzoekt ze thema’s als vrouw-zijn, moederschap, economische onzekerheid en sociale verwachtingen. De roman biedt een indringend beeld van de positie van vrouwen in het moderne Japan.

5. Botsende werelden

Wat gebeurt er wanneer verschillende talen, culturen en wereldbeelden elkaar ontmoeten?

Shūsaku Endō – Stilte
Shūsaku Endō (1923-1996) geldt als een van de belangrijkste Japanse auteurs van de naoorlogse periode. Vanwege zijn aandacht voor religieuze thema’s wordt hij vaak vergeleken met Graham Greene. In de historische roman Stilte volgen we Portugese missionarissen die in het zeventiende-eeuwse Japan het christendom proberen te verspreiden, ondanks de felle tegenstand van de autoriteiten. De roman onderzoekt de confrontatie tussen verschillende geloofssystemen en culturele tradities.

Yoko Tawada – Verspreid over de aarde
Yoko Tawada (1960) schrijft zowel in het Japans als in het Duits en behoort tot de meest internationaal georiënteerde Japanse auteurs van deze tijd. In Verspreid over de aarde is het land van herkomst van de hoofdpersoon Hiruko letterlijk van de kaart geveegd. Tijdens haar omzwervingen door Europa zoekt ze niet alleen een plek in de wereld, maar ook iemand met wie ze haar moedertaal kan spreken. De roman verkent op originele wijze identiteit, migratie en meertaligheid.

Deze selectie biedt uiteraard slechts een eerste kennismaking met de Japanse literatuur. De traditie is veel omvangrijker en veelzijdiger dan tien boeken kunnen laten zien. Toch illustreren deze werken enkele van haar meest kenmerkende thema’s. Wie met een van deze boeken begint, ontdekt al snel waarom Japanse literatuur vandaag zoveel lezers weet te fascineren.