Fictieve held: Genji

Wat Don Quichot voor Spanje is en Sherlock Holmes voor Engeland, is Genji voor Japan. In tegenstelling tot Genji zijn Don Quichot en Sherlock Holmes nog maar ‘jonkies’. Al meer dan duizend jaar weet Genji lezers en kunstenaars te inspireren, wat hem tot een van de belangrijkste culturele iconen van Japan maakt.

Genji Monogatari (Het verhaal van Genji) wordt traditioneel toegeschreven aan Murasaki Shikibu. Hoewel sommige onderzoekers hebben gewezen op mogelijke stilistische verschillen tussen bepaalde hoofdstukken, blijft Shikibu voor de meeste literatuurhistorici de vermoedelijke auteur. Zij was een hofdame aan het Japanse keizerlijke hof tijdens de Heian-periode (794-1185). Tijdens deze periode speelde het keizerlijke hof nog een centrale rol in het politieke en culturele leven van Japan. Pas vanaf het einde van de twaalfde eeuw kwam de feitelijke macht steeds meer in handen van militaire machthebbers en de opeenvolgende shogunaten.

Shikibu behoorde tot een zijtak van de machtige Fujiwara-clan. Haar vader was gouverneur geweest en bovendien een geleerde op het vlak van de klassieke Chinese literatuur. Chinees was toen de taal van de geleerden aan het Japanse hof. Terwijl mannelijke geleerden vooral in het Chinees schreven, ontwikkelden de hofdames een bloeiende literatuur in het Japans. In dagboeken, gedichten en verhalen beschreven zij het leven aan het hof, de natuur en de menselijke relaties. Hun fijngevoeligheid voor de natuur en de kunst van de liefde zetten de toon voor de kunst en literatuur van die tijd. Veel geschriften uit de Heian-periode verloren later aan invloed, maar Genji Monogatari bleef door de eeuwen heen gelezen, bestudeerd en bewerkt.

De alom vertegenwoordigde Genji

Onder de opkomende krijgerselite bleef de belangstelling voor de klassieke Heian-literatuur bestaan, waarbij regelmatig uit de Genji Monogatari werd geciteerd. Tegelijk maakte Genji de stap van het hofleven naar de straten en het platteland. De taal van het oorspronkelijke werk werd voor latere generaties steeds moeilijker toegankelijk, waardoor talloze bewerkingen, samenvattingen en parodieën verschenen. Zo verplaatste Ryūtei Tanehiko (1783-1842) het verhaal van Genji naar een herkenbare setting in zijn razend populaire Nise Murasaki Inaka Genji. Dankzij de opkomst van de houtsnijkunst en commerciële drukkerijen konden voor het eerst op grote schaal betaalbare, geïllustreerde uitgaven worden verspreid. De populariteit van Genji uitte zich ook buiten de literatuur. Verhalen en personages uit Genji Monogatari vormden een rijke inspiratiebron voor traditionele theatervormen zoals Noh, Kabuki en Bunraku. Daarnaast maakten ukiyo-e-kunstenaars talloze houtsneden die scènes uit het verhaal uitbeelden.

Ook in de moderne tijd blijft Genji inspireren. De succesvolle manga Asaki Yumemishi van Waki Yamato bracht het verhaal voor een nieuw publiek tot leven en groeide uit tot een klassieker binnen het genre.

Kortom: Genji was en bleef alom vertegenwoordigd. Het personage en zijn verhaal wisten zich telkens opnieuw aan te passen aan nieuwe tijden, nieuwe publieken en nieuwe kunstvormen. De psychologische en emotionele diepgang van Genji Monogatari leent zich immers voor nieuwe interpretaties en adaptaties.

Maar wie is de oer-Genji?

Genji is een zoon van de Japanse keizer. Door hofintriges wordt hij echter uit de troonopvolging verwijderd. Toch behoudt hij de ambitie om een belangrijke plaats aan het hof te verwerven. Hij wordt beschreven als knap, gevoelig, intelligent en artistiek begaafd: het toonbeeld van de verfijnde hoveling uit de Heian-periode.

Als man van zijn tijd onderhoudt hij relaties met meerdere vrouwen, waardoor liefde en verlangen een centrale plaats innemen in het verhaal. Via die relaties schetst Murasaki Shikibu bovendien een levendig beeld van de vrouwen aan het hof. Hoewel Genji wordt voorgesteld als een uitzonderlijk mens, blijft hij een personage van vlees en bloed dat fouten maakt en niet altijd de juiste keuzes maakt. Zijn conflicten zijn menselijk. Hij verlangt, bemint, twijfelt, koestert ambities en wordt geconfronteerd met verlies. Achter de exotische wereld van hofrituelen, poëziewedstrijden en politieke intriges gaan emoties schuil die vandaag nog steeds herkenbaar zijn.

Ondanks zijn rijkdom, succes en aantrekkelijkheid kan Genji de tijd niet tegenhouden. Schoonheid vervaagt, macht is vergankelijk, geliefden sterven en geluksmomenten zijn vaak van korte duur. Die gedachte sluit aan bij een van de centrale thema’s van het verhaal: het besef dat niets blijvend is. Misschien verklaart juist dat waarom Genji Monogatari na meer dan duizend jaar nog steeds nieuwe lezers weet te vinden.

Wie zelf kennis wil maken met Genji, kan terecht bij de Nederlandse vertaling van Jos Vos (Het verhaal van Genji, Athenaeum). Deze vertaling geldt als de meest toegankelijke Nederlandstalige uitgave van het werk.