5 oktober 1902: Begrafenis van Émile Zola

Zo’n 50.000 mensen volgden de koets met het stoffelijk overschot van Émile Zola. Voorop liep een delegatie mijnwerkers in werkkledij, die luidkeels “Germinal! Germinal!” scandeerden — een eerbetoon aan een van Zola’s bekendste romans. Toen de kist werd neergelaten op het kerkhof van Montmartre, weerklonk opnieuw diezelfde strijdkreet.

Maar die dag klonken er ook andere stemmen. Tussen de bewonderaars stonden tegenstanders die “Zola à la merde!” riepen. Het kwam tot opstootjes en kleine schermutselingen. Zelfs op zijn begrafenis stonden de twee kampen die Zola zijn hele leven hadden omringd, opnieuw lijnrecht tegenover elkaar. Zijn romans en zijn politieke engagement hadden hem zowel vurige aanhangers als verbeten vijanden opgeleverd. Na de Dreyfus-affaire waren de doodsbedreigingen niet van de lucht; vooral in rechts-nationalistische kringen werd hij gehaat.

Vermoord?

Volgens hardnekkige geruchten was Zola vermoord. Hij stierf op 29 september 1902 onder omstandigheden die meteen vragen opriepen. Toen de bedienden vermoedden dat er iets mis was, forceerden ze de slaapkamerdeur. Zola lag op de grond, nauwelijks bij bewustzijn. Zijn vrouw Alexandrine lag bewusteloos op het bed. Artsen probeerden hem nog kunstmatig te beademen, maar tevergeefs. Alexandrine werd naar het ziekenhuis gebracht en overleefde de kolendampvergiftiging. Voor de nacht hadden ze een kolenvuur aangestoken.

Het gerechtelijk onderzoek leverde niets op. De schoorsteen bleek slecht geveegd, maar er waren opvallend weinig sporen van koolmonoxide. Zelfs de cavia’s die in de kamer opgesloten zaten, overleefden. Ondanks de twijfels van specialisten besloot de lijkschouwer dat Zola een natuurlijke dood was gestorven.

Een bekentenis, decennia later.

In 1953 laaide de discussie opnieuw op. De Franse krant La Libération publiceerde het verhaal van een aannemer die, op zijn sterfbed, zou hebben bekend dat hij Zola had vermoord. Hij werkte aan het dak van een huis naast dat van de Zola’s en zou — op vraag van extreemrechtse sympathisanten — de schoorsteen van Zola’s woning opzettelijk hebben geblokkeerd. Na de fatale nacht maakte hij de schoorsteen weer vrij, zonder dat iemand het merkte. Het verhaal kwam via een tussenpersoon.

Of het waar is, blijft onzeker. Maar het verhaal past akelig goed bij de vijandigheid die Zola zijn leven lang had getrotseerd. De moordtheorie klinkt aannemelijk, maar bewezen is ze nooit.