Tussen de raderen van Hermann Hesse

Een pleidooi voor de kunst, de natuur en fysiek werk.

Er zijn veel mensen bij de begrafenis. Kennissen van de overledene en zijn vader, maar ook nieuwsgierigen. Hans Giebenrath was immers een lokale beroemdheid. Een jongen met een goed stel hersens, waar veel van verwacht werd. Het beruchte staatsexamen in Stuttgart, het toegangsticket tot het seminarie, was voor hem een makkie. De verwachte prestaties bleven echter uit. Het was een gebroken Hans, die terugkwam van het seminarie. De laatste tijd ging het beter met hem. Hoe hij in het water was geraakt, wist niemand.

“En tegelijkertijd dreef de zozeer bedreigde Hans reeds koel en stil en langzaam in de donkere rivier stroomafwaarts. Walging, schaamte en verdriet waren van hem afgenomen, de koude, blauwachtige herfstnacht keek neer op zijn tengere lichaam dat daar donker wegdreef, met zijn handen en haren en bleke lippen speelde het zwarte water. “

Samen met Stefan Zweig en Thomas Mann is Hermann Hesse een van de belangrijkste Duitstalige schrijvers van de twintigste eeuw. Voor een heel generatie jongeren was hij een goeroe. Hesses werk zet namelijk aan tot nadenken.

‘Tussen de raderen’ is een autobiografisch werk, waarin Hesse een antwoord zocht op zijn falen op het seminarie van Maulbronn. Deze vertelling kan in de eerste plaats gelezen worden als een aanklacht tegen een onderwijssysteem waarin ouders en docenten hun kinderen onnodig onder druk zetten. Boude uitspraken als ‘wat ben je met de kennis van het Hebreeuws als de schoonheid van je omgeving je ontgaat’ en ‘leerkrachten hebben liever ezels dan genieën in hun klas’ zijn zeker niet achterhaald. Bovendien stopt presteren niet in onze vormende jaren. We leven immers in een prestatiegerichte maatschappij. Eigenlijk is ‘Tussen de raderen’ een pleidooi voor de kunst, de natuur en fysiek werk. Dingen, die Hesses geest versterkte. Want een gezonde geest kan enkel overleven in een gezond lichaam. In die zin nodigt ‘Tussen de raderen’ uit om op zoek te gaan naar jezelf.

Oorspronkelijke titel: Unterm Rad.
Jaar van publicatie: 1906.

Een volmaakte kelner van Alain Claude Sulzer

De duistere regels van de liefde.

Zwitserland, 1966. Erneste krijgt een brief uit New York. Pas na een paar dagen durft hij de brief open te snijden. Hij herkende meteen het handschrift, wil echter niet met het verleden geconfronteerd worden. Als hij eindelijk de brief leest, heb je Erneste al leren kennen als de volmaakte kelner van de titel en voerde Sulzer je dertig jaar terug in de tijd: naar die zomer van 1935, waarin Erneste Jakob ontmoette op zijn werk. Het was liefde op het eerste zicht. Erneste kon zijn geluk niet op wanneer Jakob, hem verleidde, hoewel hij besefte dat hun liefde niet voor eeuwig was.

“Foto’s van vroeger bekeek hij nooit, foto’s van vroeger gaven slechts aanleiding tot sombere gedachten over het heden. Maar heimelijk hoopte hij op meer dan woorden, een portret, een foto van Jakob.”

De tijden waren roerig. Mensen sloegen op de vlucht voor Hitler. Het hotel waar de beide jonge mannen werkte, werd een plek van exil voor de gegoede klasse op vlucht voor de nazi’s. Onder de gevluchte gasten bevond zich ook de beroemde Duitse schrijver Julius Klinger. De homoseksuele Klinger was echter zoals de meeste mannen in zijn positie getrouwd. Wanneer het gezin Klinger verder reisde naar New York, ging Jakob met hen mee. Erneste heeft nooit meer iets van hem gehoord, tot nu. Uit Jakobs brief blijkt, dat het slecht met hem gaat. Hij heeft geld nodig. Erneste moet dit voor hem gaan halen bij Julius Klinger.

‘De volmaakte kelner’ is het soort boek dat je eindeloos kan lezen en waar je steeds andere details gaat uit halen. Sulzer legt zijn personages gedachten en woorden in de mond, die vaak niet overeenkomen met hun daden, waardoor hij je steeds op het verkeerde been zet. Omdat de liefde zo haar eigen duistere regels heeft, blijf je met heel wat vragen achter. Kleine gebeurtenissen, zoals het vinden van een vijf franc stuk onder Jakobs kussensloop doen je twijfelen over hoeveel Erneste wist.

Doorheen Ernestes verhaal loopt ook het echtelijk bedrog van zijn nichtje. Zij is het enige familielid waarmee hij nog contact heeft. Zij kent zijn geheim en hij heeft weet van haar minnaar. Erneste is echter de discretie zelf. Uiteindelijk laat hij een andere kant van zijn karakter zien, een kant die hij na zijn ontmoeting met Klinger moet bijstellen. Als je het boek sluit, weet je dat zijn ontmoeting met Klinger hem veranderd heeft. Tegelijkertijd duiden kleinigheden aan dat hij nog steeds dezelfde is.

‘De volmaakte kelner’ is in alle opzichten een volmaakt boek, dat omwille van de universele gevoelens en emoties rond liefde, een breed publiek verdient.

Oorspronkelijke titel: Ein perfekter Kellner.
Jaar van publicatie: 2004.

Literaire zoeker

Hermann Hesse

Hermann Hesse werd op 2 juli 1877 geboren in het Duitse Calw in een gezin, waar beide ouders missiewerk hadden gedaan. Bovendien was Hesses grootvader aan moederskant naast missionaris ook gespecialiseerd in de oosterse talen en cultuur van het Indische subcontinent.

Studies theologie.

Geboren in een familie waar religie zo belangrijk was, lag het voor de hand dat Hesse theologie ging studeren. In 1891 ging Hesse naar het klooster Maulbronn als seminarist. In een rigide omgeving waar elke vorm van individualisme werd ontmoedigd kon de jonge rebelse, temperamentvolle Hesse niet aarden. Zijn verblijf in klooster Maulbronn was dan ook van korte duur. Hesse liep van de ene op de andere dag weg uit het klooster. Het zou het begin worden van een persoonlijke crisis, ettelijke verblijven in verschillende onderwijsinstellingen, ruzies met zijn ouders, een poging tot zelfmoord en een opname in een gesticht.

Op zoek naar spiritualiteit.

Na een aantal werkstages begon de negentienjarige Hesse het boekenvak te leren in een boekhandel in Tübiningen, die gespecialiseerd was in theologie, recht en filologie. In zijn vrije tijd las Hesse theologisch werk, Griekse mythen en het werk van Goethe, Shiller en Lessing. Net als zijn grootvader verdiepte Hesse zich in de oosterse religies en filosofieën. En wat westerse filosofen betrof, ging Hesses voorkeur uit naar Nietzsche, Plato, Spinoza en Schopenhauer. Ook een reis naar Indonesië en Sri Lanka in 1911 maakte een diepe indruk op Hesse. Hesse volgde weliswaar niet het religieuze pad dat zijn ouders voor hem voorzien hadden, zingeving was niettemin belangrijk. Net als zijn romanfiguren was Hermann Hesse op zoek naar authenticiteit, zelfkennis en spiritualiteit.

In 1903 zei Hesse het verkopen van boeken voorgoed vaarwel. Door het succes van zijn eerste roman ‘Peter Camenzind’ kon hij zich vestigen als schrijver. Voor ‘Peter Camenzind’ had Hesse al een paar dichtbundels uitgegeven, die echter geen financieel succes waren. In datzelfde jaar zou de schrijver ook voor de eerste keer trouwen. Hesse trouwde driemaal.

De Wereldoorlogen.

Ondanks zijn afkeer voor het Duits nationalisme werkte Hesse tijdens de Eerste Wereldoorlog als oorlogsvrijwilliger. Omwille van een oogaandoening was hij niet geschikt voor militaire dienst. Zijn afkeer voor het nationalisme sprak Hesse overigens uit in een essay: ‘Och Freunde, nicht diese Töne’ (vrienden, geen retoriek) waarin hij de intellectuele wereld opriep om niet mee te gaan in de nationalistische waanzin en haat. Het leverde Hesse haatbrieven en aanvallen van de pers op. Ook vrienden keerden zich af. Hesse bleef zich evenwel uitspreken tegen bepaalde politieke en maatschappelijke tendensen, en vanaf 1923 waarschuwde hij voor het opkomend nazisme en fascisme. Hoewel hij nooit zijn publieke afkeer voor Hitlers nationaal-socialisten uitsprak, stelde hij vanaf 1932 zijn huis in Zwitserland open voor schrijvers die Duitsland ontvluchtten. Hesse woonde sinds 1912 namelijk permanent in Zwitserland, en had sinds 1923 de Zwitserse nationaliteit. Thomas Mann en Bertolt Brecht waren de eersten van vele schrijvers die bij de Hesses in Zwitserland een tijdelijk en veilig onderkomen vonden.

Laatste levensjaren.

Hesses laatste roman ‘Das Glasperlenspiel’ (Het kralenspel) verscheen in 1943 in Zwitserland. De laatste twintig jaar van zijn leven zou Hesse wijden aan schilderen, het schrijven van brieven en kortverhalen.

Bron: Wikipedia.
Bron foto: Fotocollectie Algemeen Nederlands Persbureau, Den Haag via Commons Wikimedia.

Lees ook mijn bericht rond Hesses klassieker: Siddhartha