Het ultieme anti-oorlogsboek

Herschreven en aangepast naar de actualiteit in januari 2026. In een tijd waarin oorlog opnieuw deel uitmaakt van het dagelijkse nieuws, voelt Remarques boodschap pijnlijk actueel.

Op de vooravond van wapenstilstand, ter nagedachtenis van de Groote Oorlog sta ik even stil bij het het ultieme anti-oorlogsboek: ‘Im Westen nichts Neues’ van de Duitse schrijver Erich Maria Remarque.

Dit boek vormde vele generaties van lezers. Het daagde regimes uit en het is nog altijd ongemakkelijk actueel. Het verhaal achter deze roman is minstens even aangrijpend als wat er op de pagina’s staat.

Jonge soldaat aan het front

Remarque publiceerde zijn roman in 1929, maar de kiem ervan ligt in 1916. Hij was negentien toen hij werd opgeroepen voor het Duitse leger. Aan het Westelijk Front raakte hij meerdere keren gewond. De gruwel, de modder, de angst, de zinloosheid — het sijpelt door elke bladzijde van zijn boek.

Zijn hoofdpersonage Paul Bäumer is geen held. Hij is een jongen die te vroeg volwassen wordt, die zijn vrienden ziet sterven en die uiteindelijk zelf sneuvelt op een dag waarop het legerbericht droog noteert dat er niets nieuws te melden valt.

“Er fiel im Oktober 1918, an einem Tage, der so ruhig und still war an der ganzen Front, dass der Heeresbericht sich nur auf den Satz beschränkte, im Westen sei nichts Neues zu melden. Er war vorübergesunken und lag wie schlafend an der Erde. Als man ihn umdrehte, sah man, dass er sich nicht lange gequält haben konnte; – sein Gesicht hatte einen so gefassten Ausdruck, als wäre er beinahe zufrieden damit, dass es so gekommen war.”

Een bestseller die Duitsland verdeelde

Toen Im Westen nichts Neues verscheen, sloeg het in als een bom. In enkele maanden tijd gingen er in Duitsland meer dan een miljoen exemplaren over de toonbank. Lezers herkenden de waarheid die jarenlang was weggedrukt.

Maar niet iedereen was blij met die eerlijkheid. Nationalistische kringen beschuldigden Remarque van geschiedvervalsing. Ze beweerden dat hij nooit aan het front had gevochten (onwaar) en dat hij Joods was (ook onwaar).

Het boek brak een mythe open: die van de heldhaftige, trotse Duitse soldaat. En dat maakte het gevaarlijk.

Vijand van de staat

Met het aan de macht komen van de nationaal-socialisten in 1933 werd het werk van verrader Remarque verboden. Alle exemplaren ‘Im Westen nichts Neues’ en zijn opvolger ‘Der Weg zurück’ belandden op de brandstapel. Net als vele andere schrijvers week Remarque uit naar Zwitserland, vanwaar hij naar de Verenigde Staten emigreerde. Een jaar later werd hem het Duits staatsburgerschap ontnomen.

In 1943 arresteerden de nazi’s Elfriede Scholz, de jongste zus van Erich M. Remarque. Bij haar terdoodveroordeling zei de rechter: “We kunnen uw broer niet pakken, maar u zult zijn straf dragen.”

De eerste verfilming: Hollywood, 1930

Lang voor Netflix het verhaal opnieuw naar het scherm bracht, was er de Engelstalige verfilming uit 1930, geregisseerd door Lewis Milestone. Remarques boek was immers niet enkel in Duitsland, maar ook in het buitenland een groot succes.

Milestones film was revolutionair voor zijn tijd: rauw, realistisch en technisch vernieuwend. Hij won twee Oscars en werd wereldwijd geprezen – behalve in Duitsland, waar nazi‑militanten de vertoningen verstoorden door stinkbommen te gooien en witte muizen los te laten in de zaal.

De film werd uiteindelijk in Duitsland verboden.

Van Hollywood naar Netflix

In 2022 kreeg Im Westen nichts Neues een nieuwe verfilming, en dan nog wel voor het eerst door een Duitse regisseur. De film won meerdere Oscars en bracht Remarques boodschap opnieuw naar een wereldwijd publiek.

Waar de film uit 1930 van Milestone vooral de psychologische impact van de oorlog benadrukte, legt de Duitse versie de nadruk op de industrialisering van geweld, bureaucratische onverschilligheid en de zinloosheid van de laatste oorlogsuren.

Beide films tonen op hun eigen manier hoe elke generatie opnieuw probeert te begrijpen wat oorlog met een mens doet.