Fictieve held: Odysseus

Herwerkt in juni 2026

Niet alle fictieve helden weten de tand des tijds te doorstaan. Sommige, zoals Odysseus, slagen daar wel in. De koning van het Griekse eiland Ithaca en de held van het episch dichtwerk Odyssee is dan ook een van de oudste fictieve helden in de westerse literatuur. 

De verhalen over Odysseus vonden waarschijnlijk tussen 800 en 650 voor Christus hun weg naar het geschreven woord. Net als zijn voorganger Ilias wordt Odyssee traditioneel toegeschreven aan de blinde bard Homerus. Of Homerus één auteur was, of eerder een naam voor een lange traditie van zangers en dichters, blijft onzeker. Beide epen zijn in elk geval samengesteld uit overgeleverde heldensagen over de Trojaanse oorlog.

De lange reis terug naar huis

Hoewel hij geen typisch Griekse naam heeft, vocht Odysseus in de oorlog tegen Troje mee aan de kant van de Grieken. Volgens sommige versies van de Ilias was het dankzij een list van Odysseus, dat Troje na tien jaar strijd uiteindelijk viel. In latere tradities wordt verteld dat Odysseus pochte dat mensen zonder goden kunnen leven, wat niet bij alle goden op de Olympus in goede aarde viel.

Zeegod Poseidon was woedend. Door zijn toorn duurde het tien jaar vooraleer Odysseus terug voet aan wal kon zetten op Ithaca.

Odysseus’ reis was een ware odyssee, of een tocht met vele beproevingen en tegenslagen. Vele fantastische wezens zoals eenogige reuzen, monsters, nimfen, tovenaressen en sirenen kruisten Odysseus’ tocht naar huis. De Odyssee leest dan ook als een avonturenverhaal. Gelukkig beschikte Odysseus soms over goddelijke inmenging, en over een superkracht: zijn vindingrijkheid. Die wordt gelijk bij aanvang van de Odyssee bezongen.

Odysseus doorheen de eeuwen

Doorheen de eeuwen bleven de muzen hem opvoeren in de kunsten. In de vijfde eeuw voor Christus werd Odysseus door de toneelschrijvers Sophocles, Euripides en Aeschylus ten tonele gevoerd. In de vijftiende en zestiende eeuw fungeerde hij net als in de oudheid vaak als schildersmodel, niet meer op vazen en borden, maar op schilderijen. Vanaf de middeleeuwen tot nu zijn zijn avonturen talloze keren bewerkt.

Zo komt de Italiaanse dichter Dante in zijn La Divina Commedia (De goddelijke komedie) in de veertiende eeuw op zijn tocht door het hiernamaals Odysseus in de hel tegen. Voor de erfgenamen van de Romeinen was Odysseus helemaal geen held, maar een bedrieger. Volgens de legende hadden nakomelingen van de Trojaanse held Aeneas Rome gesticht. En uiteraard konden ze geen sympathie opbrengen voor de man die Troje ten val had gebracht.

In de moderne literatuur duikt hij opvallend vaak op. Hedendaagse auteurs gebruiken hem om te spreken over identiteit, thuiskomst, verlangen en morele dubbelzinnigheid. Of ze geven een eigen invulling aan bepaalde aspecten van zijn verhaal vanuit een ander gezichtspunt.

Odysseus doet het ook goed op het grote scherm. Zo is er binnenkort een nieuwe verfilming van de Odyssee van regisseur Christopher Nolaneen bewijs dat deze oude held nog lang niet is uitgezongen.

Voor dit artikel gebruikte ik verschillende bronnen, waaronder Wikipedia. Het beeld bij dit blog komt van Wikimedia Commons. Het uitgelichte beeld komt van Unsplash en is van Umberto.