Kreta’s literaire trots

Nikos Kazantzakis

Op 22 oktober 1988 raakte dertien bioscoopbezoekers gewond bij een brand in de Parijse bioscoop Saint-Michel. De brand was gesticht door een katholieke beweging. Aanleiding voor de brand was de vertoning van Scorseses film ‘The Last Temptation of Christ’ (De laatste verzoeking van Christus). De film was controversieel, net als de roman waarop het gebaseerd was.

‘De laatste verzoeking van Christus’ leidde tot de bijna excommunicatie van Nikos Kazantzakis. In 1955 plaatste de paus het op de index van verboden boeken. De Grieks-orthodoxe kerk vroeg de Griekse staat om het antichristelijke en beledigend boek te verbieden. Kazantzakis had Jezus van Nazareth namelijk neergezet als een gewone man met angsten, twijfels en lusten.

Schrijven over gewone mensen.

In zijn romans schreef Kazantzakis vooral over gewone mensen in spreektaal. Voor ‘De laatste verzoeking van Christus’ had ‘Christus wordt weer gekruisigd’ (1952) en ‘Kapitein Michalis’ (1950) al religieuze wenkbrauwen doen fronzen. Vanwege zijn omstreden standpunten en kritiek op de kerk woonde Kazantzakis het grootste deel van zijn leven buiten Griekenland. Geboren was hij overigens op Kreta.

Kazantzakis, de zwerver en kosmopoliet.

Net als Odysseus was Kazantzakis een zwerver. Hij woonde in verschillende landen en reisde veel. Zijn fascinatie voor Odysseus leidde overigens tot een vervolg op Homerus’ ‘Odyssee’. Zijn monumentaal episch gedicht ‘Odyssee’ (1938) bundelde net als zijn filosofisch werk ‘Ascese’ (1927) zijn belangrijkste levensvisies. Van opleiding was Kazantzakis onder meer filosoof. Als filosoof was hij beïnvloed door Nietzsche en Bergson.

Door zijn groot sociaal engagement was hij een overtuigd communist. Zo schreef hij enige tijd voor het Russische Pravda. Toch zorgde enkele reizen in de Sovjet-Unie voor ontgoocheling in het staatscommunisme. Naast een fascinatie voor Lenin, het leninisme en het communisme was Kazantzakis gebiologeerd door Confucius, Jezus, Mohammed en Boeddha. Net als de schilder El Greco, ook een Kretenzer, behoorde Kazantzakis tot geen enkele school of stroming.

Grote internationale erkenning.

In 1957 keerde de kosmopoliet terug naar Kreta voor zijn laatste rustplaats. Hoewel hij gelovig was, werd hem geen rustplaats op een kerkhof gegund. In plaats daarvan kreeg hij zijn graftombe op het Martinengo Bastion. De belangstelling voor zijn begrafenis was groot, want voor de meeste Kretenzers en Grieken was hij een nationale held. Kazantzakis’ roman ‘Leven en wandel van Zorbás de Griek’ had immers voor een ware toeristische hype gezorgd. De internationale erkenning voor zijn literaire werk was groot. Nikos Kazantzakis werd negen keer genomineerd voor de Nobelprijs voor literatuur. In 1957 had hij hem bijna gewonnen. Met slechts 1 punt verschil ging de Nobelprijs voor Literatuur toen naar de Fransman Albert Camus.

Ik hoop niets.
Ik vrees niets.
Ik ben vrij

Uit ‘Ascese’ van Nikos Kazantzakis

Voor dit bericht gebruikte ik verschillende bronnen waaronder Wikipedia. De foto van Nikos Kazantzakis komt van Wikimedia Commons en is van het Kazantzakis museum in Iraklion, Kreta.

Fictieve held: Odysseus

Niet alle fictieve helden weten de tand des tijds te doorstaan. Sommige, zoals Odysseus, slagen daar wel in. De koning van het Griekse eiland Ithaca en de held van het episch dichtwerk ‘Odyssee’ is dan ook een van de oudste fictieve helden in de westerse literatuur. 

Odysseus’ persoonlijke zielenroerselen vonden waarschijnlijk rond 800 voor Christus hun weg naar het geschreven woord. Net als zijn voorganger ‘Ilias’ wordt ‘Odyssee’ toegeschreven aan de blinde bard Homerus. Het is echter heel onwaarschijnlijk dat beide epische dichtwerken geschreven zijn door dezelfde auteur. Bovendien weten we niet of Homerus wel echt bestaan heeft. ‘Ilias’ en ‘Odyssee’ zijn allicht het product van vele generaties dichters. Beide epen zijn samengesteld uit overgeleverde heldensagen over de Trojaanse oorlog.

De lange reis terug naar huis.

Hoewel hij geen Griekse naam heeft, vocht Odysseus in de oorlog tegen Troje mee aan de kant van de Grieken. Volgens sommige versies van de ‘Ilias’ was het dankzij een list van Odysseus, dat Troje na tien jaar strijd uiteindelijk viel. Odysseus pochte toen dat mensen zonder goden kunnen leven. Uiteraard viel dit niet bij alle goden op de Olympus in goede aarde. Zeegod Poseidon was woedend. Door zijn toorn duurde het tien jaar vooraleer Odysseus terug voet aan wal kon zetten op Ithaca.

Odysseus’ reis was een ware odyssee, of een tocht met vele beproevingen en tegenslagen. Vele fantastische wezens zoals eenogige reuzen, monsters, nimfen, tovenaressen en sirenen kruisten Odysseus’ tocht naar huis. De ‘Odyssee’ leest dan ook als een avonturenverhaal. Gelukkig beschikte Odysseus soms over goddelijke inmenging, en over een superkracht: zijn vindingrijkheid. Die wordt gelijk bij aanvang van de ‘Odyssee’ bezongen.

Odysseus_John William Waterhouse
Odysseus en de sirenen van John William Waterhouse.

Odysseus doorheen de eeuwen.

Doorheen de eeuwen bleven de muzen hem opvoeren in de kunsten. In de vijfde eeuw voor Christus werd Odysseus door de toneelschrijvers Sophocles, Euripides en Aeschylus ten tonele gevoerd. In de vijftiende en zestiende eeuw fungeerde hij net als in de oudheid vaak als schildersmodel, weliswaar niet meer op vazen en borden, maar op schilderijen. Vanaf de middeleeuwen tot nu zijn Odysseus’ avonturen vaak bewerkt. Ook mocht Odysseus regelmatig een rolletje in een film, een verhaal of een epos spelen. Zo komt de Italiaanse dichter Dante in zijn ‘La Divina Commedia’ (De goddelijke komedie) op zijn tocht door het hiernamaals Odysseus in de hel tegen. Voor de erfgenamen van de Romeinen was Odysseus helemaal geen held, maar een bedrieger. Volgens de legende waren het nakomelingen van de Trojaanse held Aeneas, die Rome gesticht hadden. En uiteraard konden ze geen sympathie opbrengen voor de man, die Troje ten val had gebracht.

Voor dit artikel gebruikte ik verschillende bronnen, waaronder Wikipedia. Het beeld bij dit blog komt van Wikimedia Commons.