Venetiaanse vespers van John Banville

Tell to expose: Banvilles dissectie van een onbetrouwbare verteller

In 1610 verscheen in Venetië Vespro della Beata Vergine (De Mariavespers), een verzameling muziekstukken voor zangstemmen en instrumenten, gecomponeerd door Claudio Monteverdi (1567 – 1643). Eeuwenlang gingen muziekhistorici ervan uit dat het om een losse bundel liturgische composities ging. Pas in de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw kreeg de muziekwereld oog voor het vernieuwende karakter van dit werk. Met de Mariavespers toonde Monteverdi dat hij zowel de oude polyfone stijl beheerste als de nieuwe monodie. De Mariavespers staan bekend als de Venetiaanse vespers, en precies die titel draagt de nieuwste roman van Banville.

Banville kiest zijn titel niet toevallig. Monteverdi’s Vespro della Beata Vergine markeert het moment waarop een oude wereld plaatsmaakt voor een nieuwe. Het is ook een perfecte metafoor voor de protagonist van Venetiaanse vespers, wiens zorgvuldig gecomponeerd zelfbeeld voor je ogen afbrokkelt. De plaats van handeling, Venetië, versterkt die parallel. Venetië is een mengeling van oud en nieuw, van pracht en verval. Het is bovendien de katalysator van het verhaal: hier gebeurt iets dat het leven van het hoofdpersonage ruw verstoort en voorgoed verandert.

De waarheid volgens Evelyn Dolman

Het hoofdpersonage in Venetiaanse vespers is Evelyn Dolman. Hij stelt zich in James Bondstijl voor aan de lezer: “Dolman, Evelyn Dolman.” Dolman is een schrijver van beroep. Hij publiceerde boeken, verhalen en toneelstukken, en werkte jarenlang als journalist. Het meeste geld verdiende hij echter met reisgidsen over de kathedraalsteden in Zuid-Engeland. Door een schandaal kwam hij zo ongelukkig in het nieuws dat zijn uitgever stilzwijgend zijn naam verwijderde van de titelpagina’s van recente herdrukken. Nu er niets meer over hem wordt geschreven of geroddeld, wil Dolman zijn waarheid vertellen: zijn versie van de feiten over zijn huwelijksreis naar Venetië.

Dolman was getrouwd met de dochter van de Amerikaanse tycoon Thomas Willard Rensselaer. Door het plotse overlijden van zijn schoonvader werd de huwelijksreis uitgesteld. Gelukkig had Rensselaer de volledige kosten vooraf betaald, want de Dolmans zouden enkele maanden verblijven in Venetië, in het Palazzo Dioscuri van graaf Barbarigo. Zij hield zielsveel van Venetië; hij zag op tegen de reis en vreesde dat hij een of andere akelige ziekte zou oplopen in die kanaalstad.

Zelfbedrog en fantasie

Wie vertrouwd is met het privéleven van Ian Fleming — wiens huwelijk bekend stond om een mengeling van afstand, controle en ritualisering — en Venetiaanse vespers aandachtig van kaft tot kaft leest, zal begrijpen waarom Dolman zich in ware James Bondstijl aan de lezer voorstelt. Het is zeker niet de enige knipoog of echo waarmee Banville Dolmans zelfbedrog en fantasiewereld toont. Dolmans relaas wordt steeds meer doortrokken van kleine verschuivingen, verdraaiingen en wensdenken. Banville suggereert een fantasiewereld die Dolman nodig heeft om zichzelf te kunnen verdragen, zonder die ooit volledig te onthullen. In die fantasiewereld creëert Dolman zelfs personages om zijn verhaal overeind te houden.

In tegenstelling tot Henry James hanteert Banville niet ‘show, don’t tell’, maar een subtieler mechanisme: Dolman vertelt en legt daarmee onwillekeurig zijn ziel bloot. Tell to expose is in deze roman de sleutel tot Banvilles stijl, een stijl die net iets meer gepolijst is dan in de Strafford‑romans. Hoewel Banville ooit beweerde dat hij zich vooral op noirs en thrillers zou toeleggen, is Venetiaanse vespers een roman met een andere toon: meer verfijnd, meer gelaagd, maar onmiskenbaar Banville.