De absurde wereld van Huxley

Leesimpressie

Nadat ik mijn blogstuk over Heerlijke nieuwe wereld had geschreven, besefte ik dat het boek me niet losliet en dat ik wilde weten hoe Huxley zijn thematiek had uitgewerkt. Ik merkte al snel dat het iets totaal anders is dan 1984 van George Orwell. Discussies over wie gelijk kreeg: Orwell of Huxley, zijn eigenlijk zinloos. Het is appels met peren vergelijken.

Huxley reageert niet op politiek totalitarisme zoals Orwell, maar op het idee dat mensen de maatschappij bewust kunnen ontwerpen, vormen en verbeteren door gerichte wetgeving, plannen en beleid. En met behulp van de technologie. Of zoals Huxley het stelde in een interview met de BBC in 1961: “Technology was made for man and not man for technology“. Mensen riskeerden volgens hem om slachtoffer te worden van hun eigen uitvindingen, wanneer comfort en gemak in de plaats zouden komen van kritisch denken.

Toen Huxley student was, was A Modern Utopia (1905) van H.G. Wells bijzonder populair. Wells’ utopie was een modern, systematisch ontworpen samenleving, een wereldstaat bestuurd door een elite. Het deed studenten dromen over een wereld waarin wetenschap, technologie en rationele planning voor hervormingen zorgden, en een vrijere wereld op vlak van relaties en moraal. Dit dominante utopische denken verontrustte Huxley. In Heerlijke nieuwe wereld is wetenschap een instrument van sociale controle, een bron van comfort die mensen afhankelijk maakt, een systeem dat pijn wegneemt, maar ook vrijheid, individualiteit en menselijkheid.

Ik vind het intrigerend: het idee dat Huxley zich verzette tegen een hele manier van utopisch denken, en daar een roman van maakte. Heerlijke nieuwe wereld is geen makkelijk boek; het vraagt tijd en aandacht. Maar ik wil die moeite doen.

Waar 1984 een koude, strakke toon heeft die past bij een wereld waarin menselijkheid systematisch wordt uitgehold, schrijft Huxley met een lichte, ironische warmte en in een eerder reflectieve stijl. Orwell kan in zijn essays en in Saluut aan Catalonië opvallend menselijk en betrokken zijn, maar in 1984 kiest hij bewust voor afstandelijkheid. Huxley daarentegen toont zijn kritiek via subtiele ironie en lichte absurditeit, waardoor Heerlijke nieuwe wereld soms onverwacht grappig wordt. Alles is in Huxleys wereld zo geordend, gepland en geconditioneerd en toch loopt het soms mis: spelende kinderen die een van de machtigste leiders hinderen tijdens een serieuze uitleg, of twee meisjes die in hun dialoog iets tonen dat haaks staat op het idee dat iedereen aan iedereen toebehoort.

De combinatie van scherpte en lichtheid, van ernst en absurditeit spreekt me zeker aan. Benieuwd waar het verhaal me verder naartoe zal leiden.

Jaren geleden publiceerde ik een citaat van Huxley, dat ik terugvond in Heerlijke nieuwe wereld. Dit blogstuk heb ik aangepast met de reacties op deze klassieker.