Bittere tijden van Mario Vargas Llosa

Waarom Vargas Llosa Bittere tijden schreef

Volgens Mario Vargas Llosa vertraagde de Amerikaanse interventie in Guatemala in 1954 de democratisering van Midden-Amerika met tientallen jaren. Dat is immers de eindconclusie van zijn laatste roman, Bittere tijden. Welke lezer gaat hem daar in tegenspreken? Hij geeft genoeg subjectieve argumenten om zijn betoog te verdedigen. Met Bittere tijden wou hij in eerste instantie een discussie op gang brengen over de relatie van de VS met zijn Midden-Amerikaanse buren. Dat doel heeft hij alvast bereikt in Latijns-Amerika. 

Maar wat heeft zijn roman te bieden aan de Europese lezer? 

Fake news als bezegelaar van het lot

Belangrijker dan zijn politieke betoog over hoe anders de geschiedenis had kunnen zijn als de democratie in Guatemala had gezegevierd, is hoe fake news het lot van Guatemala bezegelde. Dit maakt Bittere tijden relevant voor elke lezer die geïnteresseerd is in het effect van desinformatie op onze democratieën. Een liefde voor politieke intriges is evenwel aan te raden. Net als het willen vervullen van een actieve rol in het ontrafelen van de verhaalde gebeurtenissen.

Naar goede gewoonte pakt de Peruaan uit met verschillende stemmen en perspectieven en een non lineaire structuur. In tegenstelling tot ‘Het verhaal van Mayta’ en ‘Het feest van de bok’ blijft de structuur makkelijk te volgen. 

Angst voor het communisme

Wat was nou de reden voor de Amerikaanse interventie in Guatemala? Volgens de VS stond Guatemala met de regering-Árbenz op het punt om een satellietstaat van de Sovjet-Unie te worden. In volle Koude Oorlogstijd was een communistische staat in de achtertuin van de VS ondenkbaar. Carlos Castillo Armas kreeg voor zijn militaire coup tegen de regering-Árbenz dan ook de steun van de Amerikaanse inlichtingendienst.

Maar Árbenz was geen communist; hij wou Guatemala op Amerikaanse leest schoeien en moderniseren.

De aantijgingen tegen zijn regering waren bedacht door een PR-man van de United Fruit Company (UFC). De landbouwhervormingen van de regering-Árbenz waren namelijk nadelig voor het Amerikaanse bedrijf. Het gelobby van UFC, waarin vooral de vooruitstrevende Amerikaanse pers een sleutelrol speelde, leidde tot de Amerikaanse bemoeienissen in de Guatemalteekse politiek.

Marta Borrero Parra

Dat vandaag de dag nog niet iedereen overtuigd is van Árbenz’ goede bedoelingen, blijkt uit don Mario’s gesprek met Marta Borrero Parra in Bittere tijden: ‘Hij was een naïeveling, ja, die door de rooien naar hartenlust werd gemanipuleerd’.

Don Mario bezoekt Marta overigens in de VS. Hier probeert de auteur zijn eindjes aan elkaar te knopen, want zijn research gaf niet alle antwoorden op zijn vragen. Bovendien is haar rol in nevelen verhuld, en hoopt hij dat ze onthullingen zal doen. 

Maar al snel blijkt dat de maîtresse van Carlos Castillo Armas op liefdesgebied alvast geen komedie speelde. Het verhaal rond hoe Marta Borrero Parra de maîtresse van Carlos Castillo Armas wordt, komt precies uit een telenovela. De knappe, jonge Marta laat man en kind in de steek, klopt aan bij het presidentiële paleis, vraagt naar president Carlos Castillo Armas en wordt nog diezelfde nacht zijn minnares.

Moord, intrige en historische hiaten

Het verhaal stopt niet bij de geslaagde coup van Carlos Castillo Armas. Armas werd vermoord. Wie hem vermoordde en waarom, is een raadsel dat de Peruaan in zijn voordeel weet te gebruiken en invult met zijn fantasie. Hoewel de werkelijkheid hem ter hulp schiet: zo stuurde de Dominicaanse dictator Trujillo zijn favoriete moordenaar graag naar het buitenland om tegenstanders uit de weg te ruimen.

Armas’ moordenaar, Johnny Abbes Garcia krijgt in Bittere tijden iets surrealistisch en burlesk door zijn obsessie voor stinkende gleuven.

Vervelen doet Bittere tijden nooit. Dat kan ook niet met moord, ontvoering, verkrachting, spionage, gewapende schermutselingen en politiek gekonkelfoes. Vargas Llosa weet een goede balans te houden tussen droge historische feiten en een boeiend fantasievol spel. En zoals het hoort in een epos van die omvang, krijgen de slechteriken hun verdiende loon. Enkel het lot van Johnny Abbes Garcia verhult hij in nevelen, omdat we niet weten hoe die man aan zijn einde is gekomen.