Van El-Hai tot Odojewski

Een literaire ketting over oorlog, schuld en verzet

In deze ketting schuiven de verhalen als schakels in elkaar: telkens een ander land, een andere tijd, maar steeds dezelfde vraag hoe mensen verder leven met wat oorlog en schuld achterlaten. Van Neurenberg tot Berlijn, van Slovenië tot Polen: elk boek opent een deur naar het volgende, alsof de geschiedenis zelf fluistert dat niets ooit helemaal afgesloten is. In boekenketting volg ik die beweging bewust: ik verbind het boek dat ik lees met een ander boek dat er thematisch, historisch of moreel op aansluit, en zo ontstaat een reeks waarin verhalen elkaar onverwacht aanvullen.

Neurenberg, 1945 — Jack El-Hai

De setting van De nazi en de psychiater is Neurenberg in 1945. Hier berechtte het Neurenberg-tribunaal vierentwintig kopstukken van het nazi-regime. Een van de aangeklaagden was Baldur Benedikt von Schirach (1907–1974), die veroordeeld werd tot twintig jaar gevangenisstraf. In 1967 bracht von Schirach zijn memoires uit, waarin hij ontkende weet te hebben gehad van de moord- en martelpraktijken in de concentratie- en vernietigingskampen.

Twee van zijn kleinzonen zijn bekende en geliefde schrijvers in de huidige Duitse literatuur. De ene liet officieel zijn achternaam veranderen naar Wells, de andere koos ervoor om onder zijn beladen familienaam te publiceren.

Berlijn, heden — Ferdinand von Schirach

De zaak Collini was Ferdinand von Schirachs eerste roman. Vierendertig jaar heeft de Italiaan Collini als monteur bij Mercedes-Benz gewerkt. Altijd even onopvallend en correct. Tot hij in een Berlijns luxehotel een oude man vermoordt. Zonder reden, zo lijkt het. Zijn jonge advocaat probeert de daad van zijn cliënt te begrijpen, maar Collini wil niet geholpen worden. De zaak lijkt hopeloos voor Caspar Leinen, tot hij stuit op een duister hoofdstuk in de Duitse rechtsgeschiedenis. Het motief van de moord blijkt terug te voeren op een incident tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij verzetsleden werden doodgeschoten.

Slovenië, WOII en het verzet — Drago Jančar

In Die nacht zag ik haar van de Sloveense auteur Drago Jančar zijn de rollen omgedraaid: daar rekent het verzet af met een koppel dat volgens hen heult met de vijand. Jančars inspiratie voor het boek was het verhaal van het echtpaar Hribar, dat onder mysterieuze omstandigheden verdween. Vanuit het perspectief van vijf mensen wordt het verhaal van het verdwenen echtpaar Zarnik verteld. Vooral de vrouw, Veronika, staat centraal. Wie was zij? En had ze iets te verbergen?

Polen, 1962 — Włodzimierz Odojewski

Veel vragen ook in Verdraaide tijd van de Poolse schrijver Włodzimierz Odojewski. Zijn verhaal speelt zich af in 1962. Een man komt thuis en wordt aangesproken door een jonge vrouw die sprekend lijkt op iemand die hij gekend heeft, maar die dood is. Stukje bij beetje kom je als lezer meer te weten over de man, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet zat en die een mislukte verzetsdaad niet van zich af kan zetten. Zijn verhaal vormt de laatste schakel in een reeks boeken die elk op hun eigen manier tonen hoe herinneringen blijven doorwerken, ook wanneer we denken dat ze achter ons liggen. Misschien is dat waarom deze verhalen zo blijven nazinderen: omdat ze ons eraan herinneren dat het verleden nooit alleen verleden is.