De vertaler die Proust uitvond.

Scott Moncrieff: de stille kracht achter Prousts Engelse stem.

Het beeld van de schrijver als solitaire figuur houdt hardnekkig stand. Toch ontstaat er geen enkel boek in een vacuüm. Lezers van de eerste hoofdstukken, redacteuren, vertalers, uitgevers: ze sturen het creatieve proces mee, soms subtiel, soms ingrijpend. Uit de schaduw haalt die stille krachten naar voren.

Vandaag: vertaler C.K. Scott Moncrieff (1889–1930), wiens invloed zo groot is dat er een prijs naar hem is vernoemd — de Scott Moncrieff Prize. Deze jaarlijkse prijs beloont de beste vertaling uit het Frans naar het Engels. Een passende eer voor iemand die Proust in het Engels moest uitvinden, en dat zo meesterlijk deed dat critici meenden dat hij Prousts werk zelfs verbeterde.

Angst voor internationale reputatie.

Toch vreesde Marcel Proust (1871 – 1922) dat die Engelsman zijn werk zou verknoeien. Op dat moment bestond er nog maar één vertaling van zijn werk, een Spaanse. Die vertaling was fragmentarisch, niet altijd nauwkeurig en stilistisch niet altijd betrouwbaar. Een tweede niet zo goede vertaling zou zijn internationale reputatie om zeep helpen. Niemand buiten de Franse lezer zou ooit begrijpen wat hij had geprobeerd te doen met zijn romancyclus.

De twijfels die Proust had, waren ingegeven door een brief van Sydney Schiff, een Britse romanschrijver en vertaler die werkte onder het pseudoniem Stephen Hudson. Hij en zijn vrouw behoorden tot de eersten in Groot-Brittannië die Du côté de chez Swann hadden ontdekt, gelezen en gewaardeerd. Het echtpaar Schiff had vervolgens vriendschap gesloten met Proust. Op 9 september 1922 las Schiff in een krant de aankondiging: “Uitgeverij Chatto & Windus en de heer Scott Moncrieff hebben het eerste deel van de Engelse vertaling van Marcel Prousts Remembrance of Things Past bijna gereed. De titel van dit eerste deel is Swann’s Way.”

Schiff, die lang had gedacht dat hij de enige Engelsman was die in staat was À la recherche du temps perdu te vertalen, had bezwaren tegen de titels van Scott Moncrieff. Proust, die het nodige van de vertaalkunst kende door zijn eigen vertaalwerk, was verontrust toen hij Schiffs brief kreeg. Dus kroop hij in zijn pen en schreef Scott Moncrieff aan. Ook nam hij contact op met zijn uitgever Gallimard. Die laatste antwoordde dat een verminking van Prousts titels uitgesloten was en dat hij er alles aan zou doen om dit te voorkomen. Gallimard ontving al heel snel een vooruitexemplaar van de Engelse vertaling; via een agent voor Amerika en Engeland kreeg hij de bevestiging dat de titel Swann’s Way helemaal niet slecht was, integendeel. Intussen had Scott Moncrieff zijn keuzes bij Proust verantwoord. Proust was evenwel ziek en had een verkoudheid op de borst waaraan hij binnen iets meer dan twee maanden zou overlijden. Hij stierf op 18 november 1922. Hij zou de vertaling van zijn eerste deel in het Engels en de reacties daarop nooit meemaken.

Een uit de hand gelopen hobby.

Charles Kenneth Scott Moncrieff, afkomstig uit Schotland, had tijdens de Eerste Wereldoorlog als kapitein bij de Scottish Borderers gediend. Voordat hij À la recherche du temps perdu las, had hij al naam gemaakt als vertaler van belangrijke Franse werken, zoals La Chanson de Roland (Het Roelantslied) en Stendhals twee meesterlijke romans Le Rouge et le Noir (Rood en Zwart) en La Chartreuse de Parme (Het Kartuizerklooster van Parma). Na de Grote Oorlog, waaraan hij een verlamd linkerbeen had overgehouden, was Scott Moncrieff werkzaam geweest als secretaris van Lord Northcliffe en als redacteur bij The Times in Londen. Zijn vertaalwerk van Proust begon als een hobby, nadat hij gefascineerd raakte door de psychologische diepgang en de complexe, golvende zinnen. Maar in januari 1920 nam hij ontslag bij The Times om zich volledig te kunnen wijden aan de vertaling van À la recherche du temps perdu en wist hij een contract te bemachtigen bij Uitgeverij Chatto & Windus.

Over Du côté de chez Swann deed hij twee jaar. Tot aan zijn dood in 1930 wist hij zes van de zeven romans in de cyclus te vertalen. Prousts laatste roman Le Temps retrouvé zou Scott Moncrieff nooit lezen. Had hij dat wel gedaan, dan had hij begrepen dat zijn keuze voor Remembrance of Things Past niet strookte met Prousts visie op tijd en herinnering. Bij Proust roept de smaak en geur van een in thee gedoopte madeleine herinneringen op die de verteller al lang was vergeten: zijn jeugd in het dorpje Combray. Remembrance of Things Past, ontleend aan een sonnet van Shakespeare, suggereert daarentegen een bewust terugdenken: hoe zag het dorpje Combray er nu weer uit?

Een vertaler met een visie.

Toen Scott Moncrieff zijn titel Remembrance of Things Past  koos, kon hij onmogelijk weten welke kant Prousts verhaal zou uitgaan. Zelfs Prousts uitgever Gallimard wist het niet: hij werkte met een auteur die tot het einde bleef herschrijven. Alleszins moest Scott Moncrieff Proust in het Engels volledig heruitvinden en hem een Engelse stem geven; hij kon zich niet beroepen op een eerdere vertaling en werkte veelal met proefschriften vol zetfouten. Het vertalen van Proust is voor vertalers sowieso een monstrueuze literaire onderneming: je mag immers de draad niet kwijt raken in de gigantische zinnen van Proust die soms hele pagina’s beslaan. Het is kiezen tussen een trouwe vertaling of een vloeiende vertaling die iets verder afstaat van de brontekst. Proust vertalen is muziek, ritme en ademhaling vertalen. Scott Moncrieff hield ook rekening met de tijdgeest. De Engelse literaire wereld in de jaren twintig was modernistisch en experimenteel, maar lezers hadden eerder een voorkeur voor de moraal en de optimistische wereld van de Victoriaanse literatuur. Bij Scott Moncrieff kreeg Prousts wereld iets weemoedigs, maar tegelijkertijd wist hij Proust te vertalen naar een Engels publiek, zonder hem te verengelsen.

Alle titels van de romans in de cyclus ontleende hij aan gedichten: Swann’s Way komt uit Beowulf, Sweet Cheat Gone is afkomstig uit Walter de la Mares gedicht Ghost — waarvoor hij persoonlijk toestemming ging vragen bij de la Mare — en Within a Budding Grove is ontleend aan een gedicht van Allingham. Scott Moncrieff had dus een duidelijke visie bij de vertaling van Prousts modernistische romancyclus: hem verankeren in de Engelse literatuur en hem een klassiek allure meegeven.

Pas in de jaren negentig werd de titel van Prousts cyclus officieel aangepast naar In Search of Lost Time, de vertaling die Proust zelf had voorgesteld. Maar Scott Moncrieffs versie bleef overeind. Wie Proust in het Engels leest, leest onvermijdelijk ook een stukje Scott Moncrieff.

Van links naar rechts: Marcel Proust en Charles Kenneth Scott Moncrieff.