Heerlijke nieuwe wereld van Aldous Huxley

In het kielzog van vooruitgang volgt achteruitgang. Dat wisten ze al bij de oude Grieken. In de mythologie steelt Prometheus het vuur bij de goden en brengt zo beschaving naar de mensenwereld. Maar die beschaving komt met een prijs: als straf geeft Zeus de mens plagen zoals ziektes, hongersnood, oorlog en dood.

De schaduw van Ford.

In het begin van de twintigste eeuw bracht een man als Henry Ford de massaproductie in zwang. De mensheid werd afhankelijk van machines en efficiëntie en zag zichzelf langzaam verworden tot een radertje in een groter mechanisch geheel. Huxley gaat in Heerlijke nieuwe wereld nog een stap verder: hij maakt van de menselijke reproductie een massaproduct, volledig geënt op standaardisatie. Wat is het nut van één mens, als je er net zo goed zesennegentig kunt maken? Waarom zou volwassenheid jaren moeten duren, als het proces ook versneld kan worden? Dat zijn de vragen waar de wetenschappers in Huxleys Wereldstaat zich mee bezighouden.

Alleszins hebben ze het lijden weten uit te roeien. Ziektes, hongersnood en oorlog bestaan niet meer. In de Wereldstaat is de dood verworden tot een routine. Ze is geen natuurlijke overgang meer, maar een procedure. Het lichaam verdwijnt, maar niets blijft achter: geen stilte, geen rouw, geen herinnering. Het sterven is gezuiverd van alles wat het menselijk maakt.

Naast rouw is ook de liefde verdwenen, de twijfel, de melancholie, de verbeelding – kortom: alles wat ons mens maakt. Burn-outs, depressies, dipjes, een overvloed aan prikkels: in onze wereld zijn het symptomen van een mens die botst op zichzelf, of de wereld rondom hem. In de Wereldstaat worden ze simpelweg weggewerkt met pillen en conditionering. Elke vorm van innerlijke frictie wordt er beschouwd als een defect dat onmiddellijk moet worden gladgestreken.

Gezinnen bestaan niet meer. Individuele hobby’s en interesses worden als asociaal gezien. Brood en spelen zijn er in overvloed: sport, feesten, sensatieprikkels. Maar cultuur in de zin van traditie, diepgang of geschiedenis bestaat niet meer. Literatuur is afgeschaft: oude werken herinneren immers aan een wereld waarin lijden wél centraal stond. En dat maakt ze gevaarlijk. Ook God is afgeschaft. God valt niet te rijmen met machines, wetenschappelijke geneeskunde en met universeel geluk.

Geluk als fundament van de Wereldstaat.

De mensen in de Wereldstaat weten niet beter. Ze zijn gelukkig, en dat is wat telt. Liefde, gevaar, gedichten, vrijheid, zonden, oud of lelijk worden, angst, honger: het zijn allemaal bronnen van instabiliteit en dus afgeschaft. Want ongelukkig zijn leidt tot instabiliteit, en instabiliteit ondermijnt de gemeenschap.

Maar zoals Huxley subtiel laat zien, kan de Wereldstaat weliswaar ‘nurture’ sturen, maar niet ‘nature’. Mensen blijven mensen. Jaloezie, intuïtie, schaamte, verlangen, drang naar betekenis: ze duiken telkens opnieuw op, ondanks alle conditionering. Zelfs hun perfecte systeem vertoont barsten: een technicus die te veel alcohol toevoegt aan een fles, een embryo dat anders uitgroeit dan gepland.

Heerlijke nieuwe wereld heeft geen protagonist. Elk personage belichaamt een idee. Ondanks de sombere thematiek is het geen donker boek: Huxley gebruikt humor en zijn evenknieën, cynisme en satire. Het verhaal is zorgvuldig opgebouwd: je begrijpt de Wereldstaat pas echt wanneer hij het contrast toont met het indianenreservaat. Daar komt ook de grootste imperfectie naar boven: een vrouw die op natuurlijke wijze een kind kreeg. Zij belichaamt alles wat de Wereldstaat verafschuwt.

Pleidooi voor een minder volmaakte wereld.

Haar terugkeer naar de Wereldstaat met haar zoon levert een onvergetelijke scène op, zo beeldend en humoristisch geschreven dat je wel moet lachen, tot je je bewust wordt van de dubbele standaard. Vrouwen worden beoordeeld op hun uiterlijk, mannen op hun prestige. Vrouwen mogen dan wel geen broedmachines zijn, zoals in Het verhaal van de dienstmaagd, ze zijn wel lustobjecten – zij het in een vredige en welvarende wereld, waar iedereen volkomen tevreden is. Maar juist in die wereld schuilt het grootste gevaar. Beter een minder volmaakte wereld, maar wel een vrijere wereld met oog en aandacht voor wat ons mens maakt. Ook doet de wereld er goed aan zijn eigen scheppingen te begrijpen en te controleren, want we zouden weleens onze vingers kunnen verbranden.