Een speciaal soort voorzienigheid van Richard Yates

De erfenis van een veeleisende moeder

Besefte hij wel wat een opmerkelijke, begaafde en dappere vrouw zijn moeder was? Uiteraard wist hij dat. Hij had het zonder meer altijd geloofd.

Als gescheiden vrouw was zij met hem naar Parijs gegaan. Ze wilde er studeren en een carrière als beeldhouwster beginnen. Ze was toen 38. Maar de tijd stond niet aan haar kant: haar prille carrière speelde zich af tegen de achtergrond van de Depressie. Na iets meer dan een half jaar keerden ze terug naar de VS.

Van de magere alimentatie leefden Alice en Robert eerst op het platteland van Connecticut, daarna in Greenwich Village en vervolgens in een buitenwijk van New York. Zijn moeder lag voortdurend overhoop met de huisbaas, de kolenhandelaar en de kruidenier. Soms werd een beeldhouwwerk van haar opgenomen in een tentoonstelling, een enkele keer wist ze iets te verkopen. Maar dat veranderde niets aan hun belabberde situatie.

Toen zijn vader op kantoor dood neerviel, droogde het geld helemaal op. Niet lang nadat Robert 17 was geworden, ging hij werken als magazijnbediende. Hij hoopte tevergeefs dat zijn moeder de rol van deemoedige weduwe op zich zou nemen. Maar telkens opnieuw werd hij teleurgesteld. Geen moeder die zijn sokken stopt of het eten klaar heeft staan na een zware dag, maar een moeder die voortdurend spreekt over de kapitalen die ze zal verdienen zodra ze haar beeldhouwwerk uit de opslag kan halen. Op zulke momenten zou Robert haar willen toeschreeuwen dat haar leven een leugen is.

Leugens als overlevingsmechanisme

Toch koestert hij die leugens en de troost die ervan uitgaat. Zijn moeder gelooft immers in een speciaal soort voorzienigheid die altijd op hen zal neerstralen. Die voorzienigheid kan Robert nu goed gebruiken: hij wordt in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog als infanterist naar Europa gestuurd.

Een speciaal soort voorzienigheid volgt in alternerende delen hoe het Robert als soldaat vergaat, hoe het zijn moeder vergaat, en hoe het zover heeft kunnen komen met Alice. Door het retrospectief kom je ook meer te weten over waarom Robert zo’n moederskindje is en waarom hij op zoek is naar een vaderfiguur.

Yates’ roman verscheen in 1969, meer dan twintig jaar nadat hij zelf uit de oorlog was teruggekeerd — met tuberculose, een nicotineverslaving en een alcoholverslaving. Het was bitterkoud in de Ardennen, de bevoorrading was slecht en de uniformen ongeschikt. De Amerikaanse verliezen in die laatste dagen van de oorlog liepen in sommige divisies op tot meer dan zestig procent, of 77.000 doden. Robert Prentice is dan ook vooral blij dat hij nog leeft; voor andere gevoelens is er geen plaats.

Aanvankelijk heeft Robert een idealistische voorstelling van de oorlog. Tot hij beseft dat het niet alleen gaat om iemand doodschieten, maar dat hij zelf ook kan worden doodgeschoten. Net als de andere soldaten is hij bang. En net als thuis is hij opnieuw een buitenbeentje — al komt dat nu niet door zijn armzalige, nooit passende kledij. Door de oorlog komt hij echter los van zijn veeleisende moeder.

Yates’ persoonlijke oorlog

Wat Robert Prentice lukt, is Yates nooit gelukt. Ook hij had een artistieke, veeleisende en alcoholzuchtige moeder, voor wie hij als kind moest poseren. Net als zijn alter ego verhuisden ze voortdurend, kende hij zijn vader amper en werd hij gepest. Voor de onzekere Yates moet de oorlog een hel zijn geweest.

Na Voorbije liefdes dacht ik dat Richard Yates me niet meer kon verrassen. De thema’s zijn — net als de moeder — typisch Yates. Maar in tegenstelling tot Voorbije liefdes, Revolutionary Road en Paasparade gaat het hier niet over relaties en gefnuikte levens, maar over een moeder-zoonrelatie en de goddelijke voorzienigheid.

“Maar hij had op een romantische manier van haar gehouden, met een bijna religieus geloof in haar dapperheid en goedheid.”

Een speciaal soort voorzienigheid laat zien hoe hardnekkig een moederlijke erfenis kan zijn, zelfs wanneer een oorlog iemand eindelijk losweekt uit het verleden. Yates schrijft het zonder pathos, maar met die stille, genadeloze helderheid die hem zo herkenbaar maakt. Het resultaat is een roman die minder luid is dan zijn bekendere werk, maar des te dieper blijft hangen.