Danielles leeswereld: over de historische roman

Afbeelding bij dit blog is van Dariusz Sankowski via Pixabay

Naast boeken bespreken neem ik af en toe ook mijn leeswereld onder de loep. Of sta ik stil bij wat ik momenteel lees. Vandaag heb ik het over het ontstaan van de historische roman naar aanleiding van ‘Ivanhoe van Sir Walter Scott.

In een historische roman is de verhaalstof  gebaseerd op waar gebeurde historische gebeurtenissen en/of op personen die echt bestaan hebben. Voor de romantiek bestonden blijkbaar ook al historische romans, maar het genre kende een ware boom tijdens de romantiek.

Wat is de romantiek? De romantiek was een artistieke, intellectuele en literaire stroming, die zich op het eind van de achttiende en in de negentiende eeuw deed gelden in Europa. Grofweg kan je volgende kenmerken onderscheiden in de literatuur:

Originaliteit: Kunst is het resultaat van de fantasie. In een roman kunnen vanaf dan ook brieven, liederen en gedichten voorkomen. De schrijver houdt zich niet meer aan vormvoorschriften maar creëert een eigen vorm.

Fascinatie voor het onverklaarbare: Kunstenaars krijgen een fascinatie voor het onverklaarbare, het bovennatuurlijke en het onderbewuste. In de literatuur vertaalt dit zich in spoken, levende doden, vampieren, heksen en voorspellingen.

Contrastwerking: Verleden staat ten opzichte van heden, kwaad ten opzichte van goed, zuiverheid ten opzichte van onzuiverheid….Een kind wordt geboren terwijl de moeder sterft.

Geschiedenis: Het verleden, en dan vooral de middeleeuwen, is een onuitputtelijke bron van inspiratie. Ook dat wat in de middeleeuwen werd geschreven wordt herontdekt. Sprookjes nemen een belangrijke plaats in tijdens de romantiek, zo gaan de gebroeders Grimm in Duitsland sprookjes verzamelen en neerschrijven. Schrijvers en kunstenaars zijn gefascineerd door folklore, wat samenhangt met de terugkeer naar het verleden.

Door de belangstelling voor het verleden kent de historische roman een grote vlucht. Een belangrijk schrijver wiens werk veel invloed heeft, is de Schotse schrijver Walter Scott. Zijn bekendste werk ‘Ivanhoe’ is een roman, die nu nog steeds tot de verbeelding spreekt. Scott beïnvloedde latere literaire grootheden als Victor Hugo, Alexandre Dumas père, Aleksandr Poesjkin, Lev Tolstoj en Hendrik Conscience.

‘Ivanhoe’ situeert zich in de twaalfde eeuw in Engeland en kent de tegenstelling: Saksen (=goed) en Normandiërs (= slecht). Elk hoofdstuk begint met een quote uit een middeleeuws werk, meestal van de hand van Shakespeare. In het verhaal komen ook ballades voor.

Ik heb ‘Ivanhoe’ bijna uit. Je mag mijn bespreking verwachten begin mei. Intussen vond ik het opportuun om even stil te staan bij de tijd waarin ‘Ivanhoe’ werd geschreven en het belang van Walter Scott.

Liza van Ivan Toergenjev

Over liefde die geen kans krijgt.

Edelman en landheer Fjodor Ivanytsji Lavretski keert na een lang verblijf in het buitenland terug naar zijn landgoed. Zijn vrouw Varvara Pavlovna Korobjina blijft achter in Parijs, en krijgt een toelage. Fjodor hield enorm van zijn vrouw tot hij ontdekte dat zij hem bedroog; hij heeft er lang over gedaan om dit overspel te verwerken.

Terug in Rusland ontmoet hij de jonge Liza Kalitin. Zijn gevoelens voor Liza krijgen een stem als hij in een Franse krant leest dat zijn vrouw gestorven is. Hij kan zijn geluk niet op als blijkt dat Liza ook van hem houdt. Maar dan staat Varvara ineens op zijn stoep…

Varvara’s komst zou komisch geweest zijn als de situatie niet zo tragisch was voor Fjodor en Liza. Ik vond ‘Liza’ een zeldzaam mooi boek over een liefde die geen kans krijgt. Het is romantisch zonder zeemzoeterig of zwaarwichtig te worden. Tegelijkertijd heeft het iets melancholisch en beschouwend, vooral in de beschrijvingen van de nevenpersonages en de omgeving. Alle personages zijn mooi uitgewerkt. Extra speciaal is dat Liza, Varvara en ook twee andere personages piano spelen, elk op hun manier, analoog aan hun karakter en temperament. Daarnaast gebruikt Toergenjev ook muziek om hoogtepunten in het verhaal te markeren.

Oorspronkelijke titel: Дворянское гнездо.
Jaar van publicatie: 1859.

Het verkeerde moment van Alain Claude Sulzer

Een zoektocht naar een vader.

In november 1948 werd de achttienjarige Emil uit de kliniek van professor Hedinger ontslagen. Professor Hedinger behandelde hem voor zijn homoseksualiteit (*). Het bleef voor Emil niet bij één opname. Tot opluchting van zijn omgeving trouwde Emil enkele jaren later met Viktoria. Enkel, André, Emils beste vriend was verbaasd over de gang van zaken.

Vele jaren later blikt Emils zoon terug op die zomer, dat hij naar Parijs ging om de geschiedenis van zijn vader te achterhalen. Zeventien was hij toen. Sinds zijn elfde wist hij dat zijn vader zelfmoord had gepleegd. Met zijn moeder kon hij zelden over zijn vader praten. Nochtans zat hij met veel vragen. Het enige tastbare dat hij had van zijn vader was een foto. Als hij op de achterkant van die foto de naam en het adres vond van de fotograaf, besloot hij die in Parijs op te zoeken. Die fotograaf was overigens ook zijn peetoom en zijn vaders beste vriend: André.

“Hij heeft me die avond dingen verteld waar ik niets vanaf wist, details die mijn vader tegelijkertijd levend en vreemd maakten.”

Naast een zoektocht naar een vader is ‘Het verkeerde moment’ vooral een onroerend liefdesverhaal. Sulzer maakt handig gebruik van de voordelen en beperkingen van twee vertelperspectieven. Zo is er het ik-perspectief, Emils zoon, die terugblikt op de zomer waarin hij de geschiedenis van zijn vader achterhaalt. En het hij-perspectief, waardoor je als lezer de handelingen en gedachten van Emil kan volgen, en die nodig zijn om zijn verhaal te begrijpen. In zekere zin is er een kleine lacune, die niettemin heel logisch overkwam en die me als lezer toeliet het einde zelf in te vullen. Die lacune zorgt er ook voor dat het verhaal niet melodramatisch wordt, ondanks de onafwendbaarheid van het noodlot. ‘Het verkeerde moment’ is zoals recensist Ulrich Baron in ‘Der Spiegel’ stelde: “een meesterwerk van psychologische vertelkunst”.

(*): Homoseksualiteit werd door de Wereldgezondheidsorganisatie pas in 1990 als psychische aandoening geschrapt. Tot dan, en vooral in de jaren vijftig en zestig, hield de psychiatrie zich bezig met de behandeling van homoseksualiteit.

Oorspronkelijke titel: Zur falschen Zeit.
Jaar van publicatie: 2010.