Het eiland der kleurenblinden van Oliver Sacks

Onderdompeling in de Micronesische cultuur.

Afgezonderde gemeenschappen zijn vaak een ideale setting voor verhalen. Neuroloog Oliver Sacks was alvast opgegroeid met veel verhalen over eilanden, zeeën, schepen en zeelui. Als kind was hij erg ontvankelijk voor de fantasieën van schrijvers als Melville, Stevenson en H.G. Wells. Later raakte het gevoel voor het romantische, mythische, mysterieuze en avontuurlijke ondergeschikt aan de passie van de wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Hoewel, het Sacks voorkwam dat de kortverhalen van H.G. Wells kunnen beschouwd worden als metaforen voor bepaalde neurologische en psychologische realiteiten. Zo is er Wells kortverhaal ‘The Country of the Blind’ waarin een verdwaalde reiziger bij toeval in een afgelegen vallei in Zuid-Amerika terechtkomt. Hier treft hij een complete blindenmaatschappij aan.

Veertig jaar na ‘The Country of the Blind’ las Sacks een boek over doofheid op het eiland Martha’s Vineyard. Dit was echter geen verhaal ontsproten uit de fantasie van een auteur, maar de realiteit. Door de geïsoleerde ligging van de Vineyard en de onderlinge huwelijken had een recessief gen halverwege de negentiende eeuw gezorgd voor een gemeenschap, waarin een kwart van de bewoners stokdoof werd geboren. Dit had uiteraard consequenties voor de gehele gemeenschap: zowel doven als horenden bedienden zich van gebarentaal. Om het in Wells woorden te zeggen: op Martha’s Vineyard hadden ze een nieuwe fantasie geschapen. Uiteraard is zo’n nieuw geschapen fantasie enorm interessant voor wetenschappers.

Wetenschapper Sacks moest dan ook niet nadenken als hij onverwachts twee afzonderlijke reizen naar Micronesië mocht ondernemen. Als neuroloog wilde hij zien hoe men omging met erfelijke totale kleurenblindheid op Pingelap en Pohnpei, en met een progressieve, dodelijke neurodegeneratieve stoornis op Guam en Rota. Daarnaast was Sacks ook gegrepen door het culturele leven op de eilanden met hun unieke flora en fauna. Terug thuis begon het te kriebelen: hij moest zijn belevenissen en ervaringen op de Micronesische eilanden op papier zetten. Dit resulteerde in het boek ‘Het eiland der kleurenblinden’.

Sacks leidde namelijk een dubbelleven: hij was zowel wetenschapper als schrijver. Als schrijver schreef hij over de gevallen waarmee hij als neuroloog te maken kreeg met literaire en filosofische flair. In ‘Het eiland der kleurenblinden’ dompelt hij je onder in de Micronesische cultuur, waardoor het een soort wetenschappelijke reisgids is. Zijn materie, zijn waarnemingen en zijn passie weet hij geboeid over te brengen, waardoor je de keren dat hij in jargon vervalt door de vingers ziet. Voor diegene die genoten van de film ‘Awakenings’, gebaseerd op het boek van Oliver Sacks met dezelfde titel, gaan bepaalde scènes in het boek bekend overkomen.

Notities uit de jungle van Hanya Yanagihara

In 1974 kreeg Norton Perina de Nobelprijs voor Geneeskunde voor de ontdekking van het Selene-syndroom. Het Selene-syndroom is een aandoening die het verouderingsproces vertraagt. Norton Perina ontdekte dit syndroom bij een stam op het Micronesisch eiland Ivu’ ivu.

In 1997 wordt de 73-jarige Perina veroordeeld tot twee jaar detentie voor seksueel geweld op een minderjarige. Op aangeven van zijn assistent, Ron Kubodera, begint Perina in de gevangenis zijn memoires te schrijven. Kubodera schrijft uit wat Perina schrijft, redigeert de tekst en voorziet de nodige voetnoten. Het resultaat van Kubodera’s werk, kan je lezen in ‘Notities uit de jungle’: een roman geschreven als een non-fictiewerk.

Aanvankelijk is het wennen. Na een ietwat houterig begin, lees je met aandacht over Perina’s jeugd, hoe hij terecht kwam op Ivu’ ivu en het Selene-syndroom ontdekte. Toch ben je vanaf het prille begin van dit verhaal op je hoede. Het voorspelbare einde bevestigt de aanvankelijke vermoedens over de geloofwaardigheid van beide wetenschappers. Voor je zover bent, heb je nog behoorlijk wat leeswerk, want met momenten is het zwoegen.

De pedante Perina werkt al snel op de zenuwen. Net als het wetenschappelijk wereldje waarin de man zich beweegt. Je gaat er aan voorbij, want je hebt intussen al de nodige ervaring met onsympathieke hoofdpersonages. Bovendien ben je gecharmeerd door de fantasie van de Amerikaanse schrijfster. Zo creëert ze een totaal geloofwaardig fictief eiland compleet met mensen, fauna en flora. Ivu’ ivu is allesbehalve een paradijs: als een stamlid gaga wordt, wordt hij zonder pardon verstoten. Toch geniet je van het antropologisch avonturenverhaal dat je voorgeschoteld krijgt. Intussen trekt Yanagihara een blik open, vol met grote thema’s en problematieken, en begint het verhaal je slecht te bekomen. Uiteindelijk slaat de indigestie toe. Dat Perina obsessief kinderen als trofeeën verzamelt, laat je koud. Je hebt het intussen gehad met de gevoelloze, van alle normen verstoken Perina’s van deze wereld.

Volgens vele is ‘Notities uit de jungle’ een niet te missen boek. Ik had het beter wel gemist. De grote thema’s die aan bod komen zijn relevant. Toch verzinkt ‘Notities in de jungle’ in de veelheid van thema’s en hun bijbehorende uitwassen. Er is zoveel negativiteit dat het vervelend wordt.

Het feest van de bok van Mario Vargas Llosa

Caleidoscopisch beeld van een dictator.

Ik had al meermaals over dit veel bejubelende boek van Mario Vargas Llosa gehoord, en na ‘De droom van de Ier’ besloot ik om dit boek te ontlenen. Bij aanvang bleek al direct dat dit geen makkelijk boek is. ‘Het feest van de bok’ kent immers vier verhaallijnen en twee tijdsbestekken, maar het loont de moeite om door te bijten.

Het boek opent met de plotse terugkeer van Urania Gabral naar de Dominicaanse Republiek. Het is 35 jaar geleden dat Urania haar vaderland verliet. Urania is overigens de dochter van Augustun Cabral, ooit een loyaal lid van de regering van dictator Trujillo.

Rafel Trujillo 1934.jpg
Rafel Trujillo en zijn vrouw.

Met het tweede hoofdstuk begint een nieuwe verhaallijn, waar de schrijver Trujillo zelf aan het woord laat. Deze verhaallijn neemt je terug in de tijd naar 30 mei 1961, de dag waarop Trujillo, bijgenaamd de bok, vermoord wordt. In de derde verhaallijn leer je de moordenaars van Trujillo kennen en hun redenen om de dictator te vermoorden. Na de moord is er een politiek vacuüm en volgt een klopjacht op de moordenaars en hun familie; dit is de vierde verhaallijn. Uiteindelijk keert de schrijver terug naar het heden, waarin de schokkende waarheid over Urania’s plotse verdwijning in 1961 uit de doeken gedaan wordt.

Door de verschillende verhaallijnen en tijdsbestekken krijg je als lezer een caleidoscopisch beeld over het leven van een dictator en het leven onder een absoluut regime, dat drie decennia besloeg. Je krijgt heel veel informatie. Het is allicht raadzaam om notities te nemen bij het lezen – al was het maar om de verschillende namen die in het boek genoemd worden van elkaar te onderscheiden. De moord op Trujillo wordt door Mario Vargas Llosa overigens nauwgezet gereconstrueerd. ‘Het feest van de bok’ is echter geen historisch document, maar een roman op historische feiten gebaseerd.

Ik vond vooral de vierde verhaallijn over het politieke vacuüm na de moord op Trujillo interessant. Het geeft een goed beeld over hoe politiek werkt. Anderzijds had ik het moeilijk met de nogal crue beschrijvingen van de repressie die volgt na de moord. Ook het laatste stuk van het boek waar de schrijver teruggaat naar zijn beginverhaal is schokkend. Met deze fictieve verhaallijn wou Mario Vargas Llosa aantonen dat vooral de Dominicaanse vrouwen het slachtoffer waren van Trujillo’s bewind. En inderdaad, meestal zijn het de vrouwen die geofferd worden op het altaar van zogenaamde grotere belangen.

Foto bij dit blog komt van Wikimedia Commons.