De laatste dag van Beppe Fenoglio

recensie (2) (1)

Getekend door de oorlog.

Die avond kreeg Ettore te horen dat zijn ouders werk voor hem hadden gevonden. Hij mag in de chocoladefabriek gaan werken. Niet als arbeider zoals de keer daarvoor, maar als bediende. Ettore wil niet gaan werken voor anderen. Maar hij beseft dat hij de knoop moet doorhakken, want anders blijven zijn ouders werk voor hem zoeken. In plaats van naar de chocoladefabriek te gaan, gaat hij naar Bianco.

Bianco had hem zeven maanden geleden een voorstel gedaan. Ettore wilde er niet op ingaan, en heeft zo al veel geld misgelopen. Bij Bianco kan hij veel geld verdienen. Hij moet dan wel voor een baas werken, maar met het geld dat hij verdient, kan hij voor zichzelf beginnen.

Werken voor Bianco en zijn handlanger Palmo betekent een leven leiden van diefstal en afpersing. Bianco en Palmo zijn net als Ettore, ex-partizanen; ze kunnen zich moeilijk aanpassen aan het gewone leven. Zo weet Ettore maar al te goed, dat hij tot dingen in staat is waar andere enkel van kunnen gruwen. Wanneer Ettores vriendin Vanda zwanger blijkt te zijn, ziet hij zich genoodzaakt om zijn levenswijze radicaal aan te passen. Maar zullen zijn broeders in de misdaad hem laten gaan?

‘De laatste dag’ vertelt het ongemakkelijke verhaal van een van die jonge mannen die meegevochten had in het Italiaanse verzet. Die jonge mannen konden hun draai in het normale leven niet vinden. De oorlog mag dan wel gedaan zijn, maar de gevolgen en de bijbehorende emoties leven onderhuids en komen tot uitbarsting. Die uitbarstingen zijn bruusk. Dit komt al tot uiting in de openingsscène van de novelle. Aanvankelijk voel je je als lezer ongemakkelijk bij het conflict tussen Ettore en zijn moeder, want je bent er plompverloren ingegooid. Maar het mist zijn effect niet. Ettore leeft duidelijk onder hoogspanning. Veel blijft onuitgesproken. Maar toch krijg je veel mee tussen de regels door, want de stijl is heel direct. Er staat geen woord te veel in ‘De laatste dag’.

‘De laatste dag’ is een van die zeldzame novelles die meer vertellen dan de meeste romans. Het is geschreven door een van de grootste naoorlogse Italiaanse schrijvers. Beppe Fenoglio is ten onrechte niet zo gekend buiten Italië, maar deze fantastische schrijver verdient een ruim lezerspubliek.

La paga del sabato, 1969

Het verborgen stadspaleis van Elizabeth de Waal

recensie (2) (1)

De wereld van de oude Oostenrijkse adel.

Marie-Theres Larsen, een jong Amerikaans meisje uit de betere kringen is overleden aan de gevolgen van een schot. Juffrouw Larsen was op bezoek bij haar familie in Oostenrijk en was verloofd met de Griekse miljonair, Theophil Kanakis. Niet lang na de tragische dood van het meisje in 1954 werd het Staatsverdrag tussen Oostenrijk en de vier bezettingsmachten getekend. Dankzij het Staatsverdrag werd Oostenrijk hersteld in zijn soevereiniteit en kon het herstellen van de gebeurtenissen van de voorbije zeventien jaar: de Anschluss, de Tweede Wereldoorlog en de bezetting door de geallieerden.

‘Het verborgen stadspaleis’ vertelt het verhaal van een jong naïef meisje dat in een – voor haar- vreemd, ingewikkeld land de dood vindt. Marie-Theres Larsen is niet de enige die in het voorjaar van 1953 vanuit de Verenigde Staten aankomt in Oostenrijk. Haar aankomst valt ongeveer samen met de terugkeer van de Grieks-Amerikaanse miljonair Theopfil Kanakis. Kanakis gaat bij aankomst in zijn geboortestad Wenen op zoek gaat naar een stadspaleis. In dit stadspaleis wil Kanakis intieme avonden houden voor Weense artiesten, de intelligentsia en de gegoede klasse. Dan is er ook nog Kuno Adler, een joodse professor. In tegenstelling tot zijn gezin kon professor Adler nooit wennen aan zijn nieuw leven in de VS. Terug thuis krijgt Adler zijn oude vooroorlogse positie terug, maar trekt aan het kortste eind.

Wenen, anno 1953, lijkt zijn recent verleden vergeten te zijn. De bannelingen die terugkeren kennen de recente geschiedenis maar al te goed. Hun misnoegen, bedenkingen en herinneringen vinden hun weerklank in details. Die details zitten verweven in volzinnen en beschrijvingen, en raken dikwijls aan politieke of sociaal-maatschappelijke thema’s. Zo leer je dat professeur Adler zich altijd bewust was van het alles vergiftigde Amerikaanse antisemitisme, als hij met de trein op weg is naar Oostenrijk en terugdenkt aan zijn tijd in de VS. Hoewel Adlers verhaal niets te maken heeft met Marie-Theres’ verhaal, raken hun levens elkaar onrechtstreeks toch.

‘Het verborgen stadspaleis’ is niet altijd geslaagd, maar is niettemin een interessant tijdsdocument van een duidelijk erudiete schrijfster. de Waals stijl en woordkeuze heeft iets ouderwets en charmant. Het past wonderwel bij de wereld waarin ‘Het verborgen stadspaleis’ zich grotendeels afspeelt, namelijk die van de oude Oostenrijkse adel en steenrijke miljonairs. Geboren als barones Ephrussi behoorde Elizabeth de Waal immers zelf tot de Oostenrijkse adel. De familie Ephrussi was een steenrijke Russisch-Joodse familie van Griekse origine. Met de Anschluss in 1938 werd de Weense bank Ephrussi, net als alle bezittingen van de familie onteigend. Elizabeth de Waal was het grootste deel van haar leven een banneling en immigrant. Haar kleinzoon Edmund de Waal vertelt haar leven onder meer in ‘De haas met de amberkleurige ogen’.

The Exiles Return, 2013

De engel zweeg van Heinrich Böll

recensie (2) (1)

Grauw realistisch verhaal.

Daags voor de capitulatie keert een gedeserteerde jonge soldaat, Hans Schnitzler, terug naar zijn verwoeste geboortestad. Bij aankomst bezoekt hij de weduwe van een overste, die de oorlog niet overleefde. Dankzij Hans krijgt de weduwe het testament van haar man in handen, wat voor een nevenverhaal zorgt. Op zoek naar nieuwe identiteitspapieren leert Hans bij toeval Regina kennen. Regina is net zo eenzaam als hij, wat hen in elkaars armen drijft.

‘De engel zweeg’ is een grauw realistisch verhaal waarin de personages op zoek gaan naar menselijkheid binnen de alledaagse werkelijkheid. Naast een liefdesverhaal is het vooral een oorlogsverhaal. Geen oorlogsverhaal over vervolging of verzet, maar over de impact van oorlog op gewone mensen en hun omgeving. Mensen die tussen het puin van hun stad en de verwarring proberen te overleven, en die al dan niet getekend zijn. Zo verloor Regina haar baby tijdens de bombardementen op de stad. En was Hans bijna gefusilleerd. Hoewel het nevenverhaal van de weduwe ietwat verward overkwam, vond ik ‘De engel zweeg’ een overtuigend verhaal qua sfeer. Ik onderging de desolatie van de stad en de protagonisten. Mooi is de manier waarop het verhaal wordt verteld: eenvoudig en zonder enige sentimentaliteit.

‘De engel zweeg’ was voor mij een kennismaking met het werk van Böll. Een kennismaking die naar meer smaakte.