Stilte van Shusaku Endo

Japan en het Christendom.

Rome, 1635. Vier priesters willen naar Japan afreizen om ondergronds missiewerk te doen. De kerkelijke autoriteiten vinden het een roekeloos plan. Japan is een uiterst gevaarlijk land. Christenen in Japan worden vervolgd, gemarteld en gedood. Priester-missionaris Ferreira, die al 33 jaar in Japan leeft, heeft volgens de rapporten die Rome bereiken, zijn geloof afgezworen. Reden te meer voor de vier priesters om naar Japan te gaan. Ze willen de vermeende afvalligheid van priester Ferreira compenseren, en zijn ondergronds missiewerk verder zetten. Tegelijkertijd komen in Portugal drie jonge priesters op hetzelfde idee. Hun reis naar Japan is ingegeven door het geloof dat Ferreira geen afvallige kan zijn. Ferreira was namelijk hun mentor. Ze willen naar Japan om de ware toedracht rond Ferreira’s verraad te onderzoeken. Pas in 1637 krijgen ze toestemming voor hun verre reis.

‘Stilte’ volgt twee Portugese priesters: Sebastião Rodrigues en Francis Garpe. Garpe en Rodrigues weten na een lange gevaarlijke reis clandestien voet te zetten op Japanse bodem. Op een gegeven moment besluiten ze elk hun eigen weg te gaan. Als lezer lees je aanvankelijk de brieven die hoofdpersonage Sebastião Rodrigues naar huis stuurt. Na zijn arrestatie lees je in de derde persoon hoe het hem vergaat. Na het verloochenen van zijn geloof zijn het brieven van andere, die je meer vertellen over het verdere verloop van zijn leven. Na het afstand doen van zijn geloof krijgt de jezuïet een Japanse naam, de kleren van een boeddhistische monnik, een huis en een vrouw. Net als zijn mentor voor hem, is hij niet gefolterd geweest, maar zijn het de martelingen van Japanse christenen, die hem overstag deden gaan. Inmiddels ben je als lezer getuige geweest van zijn twijfels en cultuurshock. Zijn religieus wereldbeeld komt namelijk niet overeen met de Japanse realiteit. Wat hij vooral niet kan begrijpen, is waarom God zwijgt bij zo veel lijden.

“We stellen het goed of kwaad
van uw religie niet aan de orde.
Uw geloof zal heus wel goed zijn
voor Spanje, Portugal en
andere landen.”

‘Stilte’ kan je lezen als een verhaal over geloof, vertwijfeling en verlossing, maar evengoed als een verhaal over botsende wereldbeelden en assimilatie. Het christendom was een centraal thema in het werk van de rooms-katholieke Japanse schrijver Endo (1923-1996). ‘Stilte’ is zijn belangrijkste werk en is gebaseerd op historische feiten. Het speelt zich af tegen de achtergrond van een sterk Japan, waarin het boeddhisme een staatsreligie en de bron van de Japanse cultuur werd. Het christelijk geloof van de Europeanen was bijgevolg een ongevraagd opgedrongen goed. Voor hun anti-christelijk beleid had Japan zich opengesteld voor de rooms-katholieke bekeringsijver, en was het een succesverhaal voor Rome. Dat veranderde echter vanaf 1587.

‘Stilte’ is een knap geconstrueerd verhaal over de houding van de Japanners ten opzichte van het christendom.

 

Oorspronkelijke titel: Čimmoku.
Datum van publicatie: 1966.

Een kunstenaar van het vlietende leven van Kazuo Ishiguro

Oorlogsverleden van een Japans kunstenaar.

Japan tijdens de Amerikaanse bezetting. Het huis van kunstenaar Masuji Ono heeft zwaar geleden onder de oorlog. De verbouwingen en reparaties verlopen traag, want materiaal is schaars. Ook is Ono niet meer van de jongsten. In het huis woont nog enkel zijn jongste dochter, Noriko. Tijdens de oorlog verloor Ono zijn zoon en vrouw. Zijn oudste dochter Setsuko is getrouwd. Setsuko komt zo nu en dan op bezoek bij haar vader en zus.

Momenteel is Ono in onderhandeling met de familie Saito. Taro Saito wil namelijk met de 26-jarige Noriko trouwen. Het is niet de eerste keer dat Ono onderhandelt in een huwelijk voor Noriko. Nu neemt Ono echter het zekere voor het onzekere: hij zoekt een paar mensen op uit het verleden, met de vraag om iets gunstig over hem te zeggen. Uit zijn relaas, vertelt vanuit ik-perspectief, blijkt dat Ono geen onberispelijke reputatie heeft. In aanloop naar de oorlog stopte Ono met het schilderen van taferelen uit het frivole tijdverdrijf van acteurs en courtisanes, of het vlietende leven, en begon kunst ter ere en glorie van het vaderland te maken. Bovendien gaf hij een van zijn leerlingen aan wegens onpatriottisch gedrag. Voor de jonge generatie is Ono een verrader, die uit boetedoening beter zelfmoord zou plegen.

Heeft Ono spijt van zijn oorlogsverleden? Voelt hij zich persoonlijk verantwoordelijk? Vergoelijkt hij zijn idealisme? Was hij gewoon naïef, en heeft hij zich laten meeslepen? Zijn werk uit die periode is alvast netjes opgeborgen. Als hij aan het einde van zijn onbetrouwbare relaas komt, begint hij terug te schilderen. Hij houdt het nu op bloemen en planten.

“Het valt niet mee om de schoonheid van een wereld te doorzien als men de waarde van de wereld zelf in twijfel trekt.”

Naast het terugkijken op een leven gewijd aan kunst, snijdt de kersverse Britse Nobelprijswinnaar literatuur ook thema’s aan, zoals de veranderde positie van de Japanse vrouw, de invloed van de Amerikaanse bezetting op de Japanse samenleving en het verminderde respect ten opzichte van de oudere generatie. ‘Een kunstenaar van het vlietende leven’ doet denken aan zijn belangrijkste werk ‘De rest van de dag’, waarin de Engelse butler Stevens terugblikt op zijn carrière in een sterk veranderde maatschappij. Zowel Stevens als Ono leverde een bijdrage aan de geschiedenis, die slechts bijkomstig was. Met zowel ‘De rest van de dag’ als ‘Een kunstenaar van het vlietende leven’ leverde Ishiguro gedenkwaardige bijdrages aan de literatuur.

 

Oorspronkelijke titel: An Artist of the Floating World.
Jaar van publicatie: 1986.

Schipbreuk van Akira Yoshimura

Wachten op een schipbreuk.

Met ‘Schipbreuk’ van Akira Yoshimura zit je in een afgelegen, arm vissersdorp in de Japanse middeleeuwen. Visvangst en zoutwinning brengen vaak niet genoeg op, zodat de dorpelingen zich moeten verkopen voor contractarbeid. Jaarlijks hopen de dorpelingen op de komst van een ofunesame: een schip dat in de storm op de klippen slaat als geschenk van de goden. Dankzij de lading van zo’n schip kan het dorp weer even overleven.

Bij aanvang van het verhaal heeft Isaku’s vader zich in ruil voor graan voor drie jaar contractarbeid verkocht. Isaku, 9 jaar, is nu het hoofd van het gezin. Hij is verantwoordelijk voor zijn moeder, zijn jongere broer en zusjes. Vlak voordat zijn vader terug verwacht wordt, strandt er een schip. De lading van dit schip brengt het dorp allesbehalve de zegen.

De vergankelijkheid van het leven is een belangrijk thema in de Japanse literatuur. Centraal in ‘Schipbreuk’ staat dan ook: leven en dood. Een groot deel van het verhaal gaat over het leven van de dorpelingen aan de hand van de seizoenen. Naast de wisselende seizoenen met zijn tradities en gebruiken zijn er de huwelijken, de geboortes en overlijdens. Het wordt haast monotoon en het verhaal kent nogal wat herhaling, maar gelukkig wordt het nooit saai. Yoshimura’s taalgebruik is simpel, haast poëtisch in zijn eenvoud. En hoewel er schijnbaar weinig gebeurt, gebeurt er juist heel veel.

Wat met Isaku’s familie en het dorp gebeurd is, heeft zo moeten zijn. Isaku accepteert dan ook zijn lot, wat niet zo makkelijk te begrijpen is vanuit onze cultuur. Isaku, en daarmee ook de lezer, observeren het leven in het dorp. Als je het verhaal ontdoet van de Japanse tradities en gewoontes, heb je een verhaal over de strijd om te overleven, het noodlot, en de impact van de natuur.

 

Oorspronkelijke titel: Hasen.
Jaar van publicatie: 1982.