Overtocht naar India van E.M. Forster

Forster droeg ‘Overtocht naar India’ op aan zijn goede vriend Syed Ross Masood. Masood en Forster ontmoetten elkaar in 1906 in Engeland. Masood was in Engeland voor zijn studies en vooraleer hij naar Oxford kon, had hij een leraar Latijn nodig. Die leraar Latijn werd gevonden in de persoon van E.M. Forster. Al gauw raakte beide mannen innig bevriend. Hun vriendschap bekoelde slechts tijdelijk als Forster zijn ware gevoelens kenbaar maakte. Forster was namelijk tot over zijn oren verliefd op de knappe Indiër. Masood kon of wou Forsters liefde niet beantwoorden; nam wel de rol op zich van onbereikbaar object van verlangen. Wanneer Masood eind 1912 terug ging naar India werd hij gevolgd door Forster. Forster bleef zes maanden in India, verbleef maar heel kort bij Masood en was vooral veel onderweg.

Terug thuis begon Forster onmiddellijk aan ‘Overtocht naar India’. Een paar maanden later legde hij het onafgewerkt manuscript opzij en begon aan zijn roman ‘Maurice‘. Pas elf jaar later was ‘Overtocht naar India’ klaar voor publicatie. Intussen had Forster tien maanden in India (1921) gewerkt als privésecretaris van de Maharaja van Dewas. En was hij tot het besef gekomen dat de Britse Raj gedoemd was om te verdwijnen. Aangezien India pas in 1947 zijn onafhankelijkheid verwierf, is ‘Overtocht naar India’ visionair in zijn stelling dat India de Engelsen zal verdrijven.

Het samenleven tussen de overheersers en de lokale bevolking gaat immers niet van een leien dakje. Forsters fictieve stadje Chandrapore staat dan ook model voor de rest van het land. Aanleiding  voor de onderhuidse spanningen en vooroordelen tussen de Engelsen en de Indiërs is een aanklacht wegens aanranding. De aanklager is de Engelse juffrouw Adela Quested. De aangeklaagde de Indische dokter Aziz. Naast de interraciale spanningen zijn er ook de verschillen tussen moslims en hindoes.

overtocht naar india

De Anglo-Indiërs oftewel de Engelsen die in India woonden waren niet opgezet met ‘Overtocht naar India’. Het is duidelijk waarom. Ik zag overeenkomsten met Orwells ‘De jaren in Birma’, dat ik vorig jaar las. ‘Overtocht naar India’ heeft Orwell sterk beïnvloed. In tegenstelling tot Orwell is Forsters portrettering van de Anglo-Indiërs en hun racisme subtieler, en is zijn roman veel positiever dan ‘De jaren in Birma’.

‘Overtocht naar India’ heeft een duidelijk uitgangspunt, namelijk: kunnen mensen van verschillende rassen of godsdiensten vrienden zijn. Dit uitgangspunt en de reden van Forsters verblijf in India, doet je als lezer afvragen in hoeverre hij persoonlijke en emotionele elementen verwerkte in zijn roman. Ook was hij duidelijk in de ban van India. Het tweede deel van de roman kan op verschillende manieren geïnterpreteerd en gelezen worden. Dit deel is overigens al decennialang voer voor studenten literatuur en literatuuronderzoekers.

Oorspronkelijke titel: A Passage to India.
Datum van publicatie: 1924.
Uit het Engels vertaald door Anneke Brassinga (1985).

Hippie cultboek

In 1962 schreef de Duitse krant ‘Die Zeit’ naar aanleiding van de dood van de Zwitserse schrijver en Nobelprijswinnaar Hermann Hesse dat zijn werk achterhaald was. Hesses triomftocht moest echter nog beginnen. In de decennia na zijn dood vonden zijn romans ‘Steppenwolf’ en ‘Siddhartha’ een gretig lezerspubliek. Vooral binnen de hippiebeweging in de VS werden beide romans verafgood.

Met name ‘Siddhartha’ werd een werk waar menig hippie zich met identificeerde, en dat gold als een blauwdruk voor hun eigen leven. Net als de meeste hippies genoot  de brahmanenzoon Siddhartha een beschermde opvoeding met bepaalde waarden en normen, en ging hij zijn leven wijden aan de zoektocht naar de essentie van het leven. Binnen de hippiecultuur was onder meer het verrijken van de geest en het komen tot nieuwe inzichten belangrijk. Enerzijds verkreeg men deze verlichting via drugs en anderzijds met behulp van oosterse religie en spiritualiteit.

Zoektocht naar de essentie van het leven.

Aan oosterse filosofie is er geen gebrek in ‘Siddhartha’. Het verhaal speelt zich immers af in India ten tijde van Boeddha. ‘Siddhartha’ bevat de basis van het boeddhisme: de vier nobele waarheden en het achtvoudig pad, en het varnashrama uit het hindoeïsme. Naast de oosterse filosofie bevat ‘Siddhartha’ ook verwijzingen naar de bijbel, de mythologie en de psychoanalyse. Door zijn opvoeding was Hesse goed thuis in de oosterse filosofie, religie en spiritualiteit. Net als de hippies rebelleerde Hesse tegen zijn opvoeding en was hij op zoek naar onder meer zingeving. ‘Siddhartha’ is dan ook grotendeels Hesses persoonlijke zoektocht naar de essentie van het leven.

‘Siddhartha’ wordt anno 2016 niet meer verafgood. Niettemin raken vele lezers wereldwijd nog steeds betoverd door Hesses novelle over de spirituele zoektocht van een Indische brahmanenzoon.

“Wissen kann man mitteilen, Weisheit aber nicht. Man kann sie finden, man kann sie leben, man kann von ihr getragen werden, man kann mit ihr Wunder tun, aber sagen und lehren kann man nicht.”

Gestrand van Doris Lessing

In de reeks ‘Kinderen van het geweld’ volg je Martha Quest van jongvolwassene tot dame van middelbare leeftijd. Martha is de dochter van Britse onderdanen in Rhodesië, het huidige Zimbabwe. Het eerste boek in de reeks, ‘Martha Quest’ startte voor de Tweede Wereldoorlog. In ‘Gestrand’ is de oorlog voorbij en breekt een nieuwe periode aan, die van de koude oorlog.

Martha en haar vrienden zijn nog steeds actief binnen de communistische partij. De communisten hebben echter veel sympathie verloren bij de blanken in Zimbabwe. Wat Martha betreft: zij is niet meer zo obsessief bezig voor de partij. Zij heeft een nieuwe obsessie in de vorm van een minnaar, Thomas Stern. Ook haar man, Anton Hesse heeft een minnares. Anton en Martha sloten immers een verstandshuwelijk. Na de oorlog is het nog lang wachten vooraleer ze beide de Britse nationaliteit krijgen en ze eindelijk kunnen scheiden. Anton gaat allicht snel hertrouwen. Martha vertrekt naar Engeland, waar ze een man gaat zoeken waarmee ze echt getrouwd kan zijn.

Hoewel ik niet zo dol was op het derde boek in de reeks, maakte ik me nu de bedenking hoe goed ‘Een echo van de storm’ eigenlijk was. En hoe goed het aansluit bij ‘Gestrand’. Het deed me ook realiseren hoe sterk Lessing sfeer wist weer te geven. Niet enkel weet de serie de tijdsgeest weer te geven, maar het laat ook zien hoe we gevormd zijn door de tijd. En ook hoe we veranderen doorheen de jaren. Niet alleen Martha, maar ook de andere personages vinden een soort van sereniteit na die jaren van oorlog en onrust. Het voortdurend vergaderen tijdens de oorlog van allerhande communistische cellen is niet meer nodig. Sommige leden van hun communistisch groepje gedragen of uiten zich op een manier die niet altijd te rijmen valt met hun idealisme van tijdens de oorlog. Op een of andere manier lijkt iedereen in ‘Gestrand’ vast te lopen, net als de wereld rond hen.

Oorspronkelijke titel: Landlocked
Jaar van uitgave: 1965