De vrouw met het witte haar van Rachel Zadok

Over familiaal en maatschappelijk geweld.

De familie van de 7-jarige Faith leidt een geïsoleerd bestaan op een door droogte getroffen boerderij in Noord-Transvaal. Omdat de moeder van het gezin, Bella, in tovenarij gelooft en Tokoloshe ziet, is Faith opgegroeid met verhalen over geesten. Als de vader het gezin verlaat voor een andere vrouw, glijdt Bella weg in een depressie, en zorgt een zwarte huismeid voor Faith. Wanneer de huismeid wordt vermoord, wordt Bella beschuldigd en opgesloten in een inrichting voor criminele geesteszieken. Pas na de dood van Bella, vijftien jaar later, keert Faith terug naar de boerderij.

‘De vrouw met het witte haar’ bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat over de 7-jarige Faith. Als kind maakt Faith de mentale achteruitgang van haar moeder mee en raakt zij door het aanschouwen van het ouderlijk geweld getraumatiseerd. In het tweede deel lijkt de volwassen Faith te lijden onder dezelfde geestestoestand als haar moeder, Bella.

Terwijl het eerste deel vlot en aangenaam leest, lijdt het tweede deel aanvankelijk onder een zekere stugheid en onbelangrijke details. Vanaf het moment dat Faith impulsief besluit om terug te gaan naar de boerderij, leest het verhaal niet alleen vlotter maar sluit het weer aan bij de hoofdthema’s: trauma’s en angst. De confrontatie met het verleden is hard voor Faith. De monsters uit haar jeugd zijn immers niet de Tokoloshe, maar haar eigen ouders. De surrealistische, mysterieuze toon van het eerste deel maakt plaats voor de realiteit en de verwerking van de kindtrauma’s.

Naast het persoonlijk drama van een Zuid-Afrikaans gezin, is er ook de tijdsgeest. Zuid-Afrika staat op het punt een einde te maken aan de Apartheid. Dit geeft een extra dimensie aan het verhaal. De gelijkenissen tussen het politiek veranderende Zuid-Afrika en het gezin zijn snel gelegd. Net als het huiselijk geweld zijn racisme en wederzijds wantrouwen tussen blank en zwart, grotendeels indirect beschreven. Dit maakt ‘De vrouw met het witte haar’ tot een intens boek.

Oorspronkelijke titel: Gem Squash Tokoloshe.
Jaar van publicatie: 2005.

De rest van de dag van Kazuo Ishiguro

Reliek van een tijd, die voorgoed voorbij is.

James Stevens werkt al 35 jaar als butler in Darlington House. Darlington House is onlangs gekocht door een Amerikaans congreslid, de heer Farraday. Voor James, die jarenlang werkte voor de Engelse aristocraat Lord Darlington, is het een aanpassing om voor de Amerikaan te werken.  Als James een brief krijgt van de vroegere huishoudster Miss Kenton, besluit hij haar op te zoeken. James hoopt Miss Kenton over te halen, terug in dienst te komen. Aangemoedigd door zijn nieuwe werkgever vertrekt James per auto naar het dorp waar Miss Kenton woont. Tijdens die 6-daagse rit door het zuidwesten van Engeland blikt James terug op zijn carrière als butler.

Qua actie gebeurt er weinig in ‘De rest van de dag.’ Als lezer ben je deelgenoot van de gedachten van James. Naast een terugblik op de carrière van een butler, is er ook aandacht voor het veranderd historisch perspectief. De carrière van James omspant de periode van 1921 tot 1956: een periode waarin veel veranderde, vooral met betrekking tot huispersoneel. James is eigenlijk een reliek van een tijd, die langzaam verdwijnt.

In zijn mijmeringen heeft James het vooral over waarden en idealen, en dan vooral die waarden en idealen, die zo belangrijk waren voor zijn eigen carrière. In de grond zijn het heel Engelse waarden en idealen. Omdat James voortdurend op die waarden en idealen hamert, treedt er een zekere verveling op halverwege het verhaal.

Het einde echter is een ware anticlimax, als blijkt hoe onbetrouwbaar James’ relaas is. Uiteindelijk blijkt dat James zijn leven heeft toegewijd aan idealen en waarden, die hem alles behalve gelukkig maakte. Hij deed wat van hem verwacht werd. Het tragische zit hem niet zozeer in het zelfbedrog, maar vooral in het besef van wat hij opgaf voor zijn carrière, en de erkenning dat zijn leven één grote fout is.

Oorspronkelijke titel: The Remains of the Day.
Jaar van publicatie: 1989.

Het ultieme anti-oorlogsboek

Op de vooravond van wapenstilstand, ter nagedachtenis van de Groote Oorlog sta ik even stil bij het het ultieme anti-oorlogsboek: ‘Im Westen nichts Neues’ van de Duitse schrijver Erich Maria Remarque. 

‘Van het Westelijk Front geen nieuws’ vertelt het verhaal van Paul Baumer, 19 jaar. Paul en zijn klasgenoten worden in 1916 overgehaald dienst te nemen in het leger. Van Pauls klas sneuvelt de één na de ander. Ook Paul sneuvelt in oktober 1918.

Net als Paul Bammer kreeg Erich Maria Remarque zijn oproep voor het leger in 1916, en diende hij aan het Westelijk Front. Hier geraakte hij verschillende keren gewond.

Geschiedvervalsing.

Uitgeverij Ullstein publiceerde ‘Im Westen nichts Neues’ in 1929, nadat fragmenten van het verhaal in de Duitse krant ‘Vossische Zeitung waren verschenen en voor recordoplagen hadden gezorgd. Toch was Remarques boek controversieel en was het al door een uitgever geweigerd. ‘Im Westen nichts Neues’ schetste een heel realistisch beeld van de oorlogsgruwel. Dit beeld paste niet binnen de nationaal-socialistische verheerlijking van de heldhaftige en tot opoffering bereide Duitse soldaten tijdens de Groote Oorlog. Kritiek vanuit nationaal-socialistische hoek bleef niet uit. Voor de nationaal-socialisten was ‘Van het Westelijk Front geen nieuws’ geschiedvervalsing, had de schrijver geen legerdienst vervuld en was hij joods. Ondanks de politieke controversie gingen er tijdens de eerste drie maanden in Duitsland alleen al 1 miljoen exemplaren over de toonbank.

Verrader Remarque.

Niet alleen in Duitsland verkocht het boek goed. In de eerste 18 maanden na verschijning stond de teller al op 2,5 miljoen exemplaren in 22 talen. Door dit immense succes groeide Erich Maria Remarque uit tot de bekendste en de meest gelezen auteur van de Duitse literatuur in de twintigste eeuw. In 1930 volgde de verfilming van Lewis Milestone.

Met het aan de macht komen van de nationaal-socialisten in 1933 werd het werk van verrader Remarque verboden. Alle exemplaren ‘Im Westen nichts Neues’ en zijn opvolger ‘Der Weg zurück’  belandden op de brandstapel. Net als vele andere schrijvers week Remarque uit naar Zwitserland, vanwaar hij naar de Verenigde Staten emigreerde. Een jaar later werd hem het Duits staatsburgerschap ontnomen.

In 1943 arresteerden de nazi’s Elfriede Scholz, de jongste zus van Erich M. Remarque. Bij haar veroordeling zei de rechter, dat ze haar broer weliswaar niet konden arresteren, maar dat zij haar lot niet zou ontlopen. Elfriede werd terechtgesteld wegens de ondermijning van de Duitse moraal.

Naast zijn anti-oorlogsroman schreef Remarque nog verschillende andere boeken. Enkel ‘Van het Westelijk Front geen nieuws’ is internationaal gekend en geliefd als een literaire getuigenis van een zinloze oorlog.

“Er fiel im Oktober 1918, an einem Tage, der so ruhig und still war an der ganzen Front, dass der Heeresbericht sich nur auf den Satz beschränkte, im Westen sei nichts Neues zu melden. Er war vorübergesunken und lag wie schlafend an der Erde. Als man ihn umdrehte, sah man, dass er sich nicht lange gequält haben konnte; – sein Gesicht hatte einen so gefassten Ausdruck, als wäre er beinahe zufrieden damit, dass es so gekommen war.”

Bron: Wikipedia en Bookdrum