De weerman van Olivier Rolin

“Gezichten van het woud der gefusilleerden. Allemaal zeggen ze iets over hun leven van vroeger, waarschijnlijk geen groots, maar een leefbaar leven, dat ruimte liet voor hoop, liefde, een gezin, promotie, rechtvaardigheid, een leven dat nog niet werd verwoest door het onbegrijpelijke geweld van de staat.”

Olivier Rolin heeft het in voorafgaand citaat uit ‘De weerman’ over de plaats Sandormoch. Sandormoch herbergt meer dan driehonderdzestig massagraven. In een van die massagraven ligt Aleksej Feodosjevitsj Vangenhejm. Hij kreeg op 3 november 1937 een kogel door het hoofd.

Vangenhejm werkte als weerkundige voor de Hydrometeorologische Dienst van de Sovjet-Unie. Zonne- en windenergie was voor hem de toekomst. Zijn dochtertje Eleonora, zijn sterretje, was zijn oogappel. In de goelag maakte hij tekeningen voor zijn dochtertje, schreef brieven naar zijn geliefde vrouw Varvara, en naar grote leider en kameraad Stalin. Vangenhejm was namelijk een trouwe aanhanger van het regime en een overtuigd communist.

Russofiel Olivier Rolin vertelt Vangenhejms verhaal zo nauwgezet mogelijk en zonder opsmuk. Hij beperkt zich tot wat hij over de man te weten is gekomen, wat niet zo veel is maar meer dan voldoende om een heel onthutsend boek te schrijven over een leven, dat ruw en meedogenloos eindigde in een waanzinnige Russische roulette, die we kennen als de Grote Terreur. Tijdens de Grote Terreur tussen 1937 en 1938 vonden er naar schatting dagelijks duizend executies plaats. In de Russische aarde liggen honderdduizenden lijken die we nooit zullen kennen. We kunnen enkel bloemen brengen naar de massagraven van diegene, waarvan we zeker weten dat ze daar liggen, zoals Vangenhejm. Met ‘De weerman’ schreef Rolin een ode aan al de onschuldige slachtoffers van de Grote Terreur via het verhaal van een man, die overtuigd was dat de geschiedenis hem van elke blaam zou zuiveren. In 1956 kreeg weerman Vangenhejm postuum eerherstel.

“Het socialisme”, zegt Rolin, “werd in de lucht opgericht” vandaar allicht zijn keuze voor een man wiens passie wolken waren. Voor ‘De weerman’ kreeg de Franse auteur in 2014 de Prix du style voor onder meer het aparte literair meesterschap van zijn portret. Ook opgenomen in ‘De weerman’ zijn de tekeningen die Aleksej Feodosjevitsj Vangenhejm naar zijn sterretje stuurde.

Oorspronkelijke titel: Le météorologue.
Jaar van publicatie: 2014.

De barmhartige terroriste van Doris Lessing

Met ‘De barmhartige terroriste’ uit 1986 geeft Lessing ons een buitengewone inkijk in het leven van een groep Londense krakers. Zij doet dit vanuit het perspectief van Alice Mellings, de barmhartige terroriste van de titel. Als het verhaal begint komt Alice samen met Jasper aan in een kraakpand, dat op slopen staat.

Zoals altijd begint Alice onmiddellijk met het bewoonbaar maken van het pand. Ze weet dingen voor elkaar te krijgen en te regelen, waarbij ze zonder verpinken manipuleert en steelt van haar ouders. Niet alle krakers zijn opgezet met haar bemoeienissen, maar ze weet de meeste voor haar te winnen. Net als Alice zijn de meeste lid van het Communist Centre Union en willen ze het IRA benaderen om hun diensten aan te bieden als een in Engeland gestationeerde eenheid. Ze zijn immers op zoek naar de revolutie en willen hun radicale opvattingen in daden omzetten.

Als blijkt dat het IRA hun hulp niet wil, willen ze zichzelf bewijzen. Maar zijn ze wel competent genoeg om een bomaanslag te plegen? Omdat Alice beschouwd wordt als de ‘moeder’ van de groep, wordt zij niet betrokken bij de plannen om een bomaanslag te doen. Hoewel ze interesse toont, komt ze niet geloofwaardig over in haar politieke ambities. Zij is goed in dingen voor elkaar krijgen en zorgen voor andere hun natje en droogje, maar haar pogingen om andere te begrijpen en te helpen loopt steevast verkeerd af. Haar relaties zijn dan ook complex.

‘De barmhartige terroriste’ is in de eerste plaats een knappe karakterstudie van een -voor de schrijfster typisch- onsympathiek hoofdpersonage. In de tweede plaats is het een diepgaande observatie van de onderlinge verhoudingen binnen een groep beroeps- en gelegenheidskrakers. En ten derde geeft ‘De barmhartige terroriste’ stof tot nadenken over politieke en maatschappelijke revoluties en omwentelingen.

Oorspronkelijke titel: The Good Terrorist
Jaar van publicatie: 1985

Fictieve held: Morse

De meeste literaire helden schitteren enkel op papier. Sommige vinden hun weg naar andere cultuuruitingen in een aangepaste versie. Zo vond Colin Dexters Morse zijn weg naar het televisiescherm zonder zijn sigaretten, en verruilde hij zijn Lancia voor een Jaguar.

Moderne Holmes en Watson.

Naast zijn drink- en rookgewoontes gaf Dexter Morse ook zijn passies mee: Engelse literatuur, klassieke muziek, kruiswoordraadsels en cryptogrammen. Detective chief inspector Morse zag het levenslicht tijdens een familievakantie in Wales in 1973. Het was op een regenachtige zaterdag en Dexter doodde zijn tijd met schrijven. Hij schreef toen de eerste paragrafen van ‘Last Bus to Woodstock’ (Dwaalspoor) waarin hij naast de nukkige Morse ook Lewis, een Welshman introduceerde. Met Morse en Lewis, werkzaam bij de recherche in Oxford, wou Dexter een moderne versie van Doyles Holmes en Watson creëren. Net als Holmes is Morse superintelligent. En de oudere Lewis zorgt net als Watson voor een tegenwicht.

Dexters verhalen rond de moderne Holmes en Watson verkochten redelijk. Een dikke tien jaar na het duo’s romandebuut ging de verkoop in stijgende lijn dankzij het succesvolle televisiedebuut van Morse. In tegenstelling tot de Morse van de romans zette acteur John Thaw een sympathiekere versie neer, wat zijn weerslag had op latere romans omdat Dexter zijn hoofdpersonage aanpaste.

Opgedroogde inspiratie.

Tot grote woede van de fans liet Dexter Morse in 1999 in ‘The Remorseful Day’ (Een berouwvolle dag) sterven. Voor Dexter was het duidelijk dat Morse met zijn levensstijl niet lang kon leven. Bovendien begon zijn inspiratie na 13 romans en verschillende kortverhalen opgedroogd te raken. De drieëndertigste televisieaflevering van Morse in 2000 met dezelfde titel als Dexters laatste Morseroman was gelijk ook het einde van een geliefd tv-personage. Morse, de televisieheld had 750 miljoen fans in 50 landen. Zijn detective sergeant Lewis kreeg in 2006 zijn eigen serie.

Endeavour.

Een terugkeer van Dexters creatie Morse kan enkel via herhalingen, want anderhalf jaar na de dood van de tv-held stierf John Thaw aan kanker. Dexter had testamentair laten vastleggen dat enkel John Thaw Morse mocht spelen. John Thaw was voor Dexter de ideale Morse; hij had zijn creatie geperfectioneerd. ITV-netwerk wou echter een nieuwe serie rond Morse. Uiteindelijk ging Dexter akkoord en kwam de serie ‘Endeavour’ er, onder bepaalde voorwaarden in 2012.

Bron: foto – Unsplash (Umberto).