In Gespot zet ik een nog te verschijnen boek in de kijker. Vandaag heb ik het over ‘De wederhelft’ van Gun-Britt Sundström.
Meisje ontmoet jongen en ze raken halsoverkop verliefd. Hij gelooft in huisje boompje tuintje kindje en wil met haar trouwen. Hoewel zij van hem houdt, hem echt wil, wil ze niet dat hij haar bezit.
Zij ziet vrienden trouwen en gezinnen stichten. Heeft het niet makkelijk als vrouw zonder echtgenoot. Ziet hem met lange tussenpozen terug, maar blijft de boot afhouden. Een conventioneel leven is niet aan haar besteed.
Toen Maken (De wederhelft) in 1976 in Zweden verscheen ontlokte het discussies uit over relaties. De anti-trouwroman ging evenwel supervlot over de toonbank en groeide uit tot een cultklassieker.
50 jaar later heeft schrijfster en vertaalster Gun-Britt Sundström (1945) het liever niet meer over het boek dat haar bekendmaakte. Toch is het boek onlangs in Zweden heruitgeven en werd het opnieuw een bestseller. Ook werden de vertaalrechten van het boek verkocht en verschijnt het nu in meer dan tien landen.
De Nederlandse vertaling van Janny Middelbeek-Oortgiesen vind je op 14 augustus 2025 in de (online) boekhandel. Meer info vind je op de website van Schwob en op de website van Singel Uitgeverijen.
De foto van Gun-Britt Sundström komt van Wikimedia Commons en dateert van 2018. Het copyright van de foto berust bij Bengt Oberger.
Had ze net zoals Heathcliff een ongetemd karakter? Was ze verlegen en eenzelvig, op het mensenschuwe af? Wist ze niet wat ze gedaan had toen ze haar enige roman schreef? Of was zij een belezen en verstandige jonge vrouw, die wist wat ze deed toen ze haar meesterwerk schreef?
Ongekende vrijheid.
Emily Brontë werd geboren op 30 juli 1818 in Thornton, Yorkshire. Zij was de vijfde van zes kinderen in het gezin van de Ierse geestelijke Patrick Brontë en zijn vrouw Maria Branwell. Na de dood van Maria Branwell verhuisde het gezin naar Haworth, waar ze de pastorie bewoonde. Patrick bracht daar zijn kinderen groot met Elisabeth Branwell, een zus van zijn overleden vrouw. Dankzij Elizabeth was er stabiliteit en structuur voor de kinderen.
De kinderen Brontë gingen niet naar school, maar kregen thuisonderwijs. Van hun vader kregen de dochters een ongekende vrijheid. Ze mochten lezen wat ze wilden. Hadden toegang tot geschriften over politiek en filosofie.
Samen met haar jongere zus Anne bedacht Emily een denkbeeldige wereld, waar ze verhalen rond verzonnen. Anne zou net als Emily en hun oudere zuster Charlotte schrijfster worden. Een onconventioneel carrièrepad voor een vrouw. Voor vrouwen uit de klasse van de Brontës waren er twee opties: een carrière als gouvernante of als lerares.
Pensionnat Heger.
Omdat Charlotte en Emily zelf een school wilden starten in Engeland reisden ze in 1842 naar Brussel, om Frans te leren aan het Pensionnat Heger. De reis naar Brussel was een hele onderneming voor twee vrouwen uit een afgelegen dorp in Yorkshire. Maar de zussen hadden lef en ambitie. En blijkbaar vond hun vader het goed dat ze reisden zonder chaperonne.
In het Brusselse meisjespensionaat kregen de zussen les van Constantin Heger. Heger herkende en benoemde de literaire talenten van zowel Charlotte als Emily. Emily gaf in het pensionaat ook pianolessen. Want naast een vlotte pen en een talent voor vreemde talen had Emily gevoel voor ritme en klank.
Via Constantin Heger kwamen de zussen in contact met de Franse literatuur en filosofie, wat Emily’s werk subtiel zou beïnvloeden. In tegenstelling tot Charlotte bleef Emily maar een jaar in Brussel. Ze kon niet wennen aan het leven in een stad en had heimwee. Ze miste de rust en de heidevelden van Yorkshire, verlangde naar de omgeving die haar emotioneel voedde en inspireerde. Dus keerde ze terug naar huis met in haar koffer een verbreed wereldbeeld. In Haworth schreef ze de roman die haar wereldberoemd zou maken.
Wuthering Heigths.
De boekrecensies, die verschenen na de publicatie van Wuthering Heights (Woeste hoogten) in december 1847, waren grotendeels negatief. Critici vonden het een onaangenaam en rauw verhaal. Het duurde tot 1850 vooraleer een literaire criticus de waarde van het boek inzag. Maar dat heeft Emily Brontë niet meer mogen meemaken. Ze stierf in 1848 aan tering.
Wat we weten over haar is bitter weinig. Het enige wat we van de stille Brontë hebben is Wuthering Heights en een handvol gedichten. Brieven of dagboeken waren er niet. Of waren vernietigd na haar dood. Niemand die het met zekerheid weet.
Haar zus Charlotte maakte in 1850 wereldkundig dat Emily Wuthering Heights geschreven had. Volgens Charlotte zou Emily niet geweten hebben wat ze deed toen ze die roman schreef.
Wat Charlotte met die uitspraak bedoelde, is voer voor speculatie. Was het een beschermingsmechanisme? Of eerder een strategische zet om verdere kritiek af te wenden? Allicht wilde Charlotte het werk verdedigen tegen de kritiek dat het ruw, duister en onbegrijpelijk was. Volgens Charlotte was Emily niet bewust bezig met literaire conventies of met wat het publiek graag las, maar schreef ze vanuit haar intuïtie. Veel moderne literatuurcritici zijn het daar niet mee eens. Volgens hen had Emily haar roman zorgvuldig opgebouwd, met complexe structuren, symboliek en psychologische diepgang. En kadert het in een bredere literaire traditie omdat het zowel elementen van de romantische als de gothic literatuur combineert met een allesverterende liefde, morele ambiguïteit en het bovennatuurlijke.
Wie was Emily Brontë?
Volgens haar leraar Constantin Heger had Emily het vermogen tot argumenteren dat ongebruikelijk was voor een man en zeldzaam bij een vrouw. En had zij een sterke en heerszuchtige wil. Dit beeld over Emily staat veraf van het gebruikelijke cliché dat ze extreem verlegen en teruggetrokken was.
Maar de mythe is hardnekkig. Er zijn verhalen rond Emily Brontë die betwistbaar zijn, en verhalen die ronduit onwaar zijn. Zo zou Emily een geheime liefdesrelatie gehad hebben. Want hoe anders zou ze aan de ervaring gekomen zijn om zo’n intense gevoelens van liefde en haat te verwoorden! Maar ongetwijfeld had ze een goed observatievermogen en veel verbeeldingskracht.
Zonder meer was ze haar tijd ver vooruit. De vrouwen in haar roman zijn immers niet stil en teruggetrokken maar krachtig en onafhankelijk.
Wie ze ook was, ze was hoogstwaarschijnlijk een complexe vrouw met zwakheden en sterktes. Het soort vrouw dat mythes voedt. Zoals de heidevelden van Yorkshire haar roman vormgeven, zo heeft zij de literaire wereld met haar korte leven voor altijd beroerd.
In 2022 verscheen de verzonnen biopic Emily van Frances O’Connor. In deze fictieve biografie is Emily Brontë een sociaal onhandige en rebelse vrouw.
Je moet het maar doen! Als middeleeuwse literaire held nog steeds schrijvers, lezers en kijkers verleiden met je verhalen. Hij is een literaire kameleon die zich moeiteloos aan de tijdgeest en verschillende kunstuitingen weet aan te passen. Ook in de non-fictie zet koning Arthur pennen in beweging.
Arthur, de krijger.
Onze held duikt voor het eerst op in een Welsh gedicht uit de zevende eeuw. Volgens de dichter was hij een krijger en had hij meer dan 300 vijanden gedood. In 830 heette het bij de Welshe monnik Nennius dat Arthur in twaalf veldslagen had gevochten. In een van die veldslagen tegen de Saksen had hij 960 vijanden gedood.
In die oudste bronnen is Arthur geen koning maar een militaire leider, waar de vijand voor siddert. Want telkens als Arthur zijn zwaard trekt, spatten de vlammen ervan af.
Arthur, de Engelse superkoning.
Koning wordt Arthur pas in de twaalfde eeuw. Dankzij de hulp van tovenaars zoals Merlijn weet hij het Britse eiland te verenigen en de Saksen te verslaan. Ook verovert hij een deel van Europa volgens de Welshe kroniekschrijver Geoffrey of Monmouth (ca. 1090/1100 – 1154/1155).
Geoffrey geeft ons in zijn Historia Regum Britanniae (De geschiedenis van de Britse koningen) uit 1135 een gedetailleerde beschrijving van Arthurs leven en daden. Zo heeft hij het over een magisch zwaard, een geheimzinnig eiland en een plek waar Arthur zijn hof houdt en rechtspreekt.
In Geoffreys tijd waren de Normandiërs aan de macht in Brittannië. Met de Historia Regum Britanniae leerden ze meer over het roemrijke verleden van het eiland, dat ze veroverd haddden. In dat verleden had koning Arthur een bijzondere rol gespeeld; was hij een superkoning. Toch beantwoordde hij tegelijkertijd aan de toen heersende idealen over ridderschap.
De Historia Regum Britanniae werd meermaals gekopieerd en vertaald in andere talen. Het was een populair werk, dat niet enkel in Brittannië maar ook in de rest van Europa werd verslonden.
Arthur, le roi.
In de handen van de Fransen transformeert het verhaal van koning Arthur naar een romantisch verhaal. In de Franse verhalen over koning Arthur is er sprake van de Orde van de Ronde Tafel en de queeste naar de Heilige Graal. Onze held en zijn belevenissen zijn dan een reflectie van de Franse maatschappij. Eigenlijk speelt onze held een onderbelichte rol en gaan zijn ridders met de meeste aandacht lopen. Zo weet ene ridder Lancelot het hoofd van Arthurs vrouw Guinevere op hol te brengen en is er sprake van een driehoeksverhouding.
Arthur, held van alle tijden.
Eeuwenlang zag het ernaar uit dat koning Arthur geen rol meer te spelen had in de Engelse of Europese cultuur. Dat veranderde in de negentiende eeuw, toen er een vernieuwde belangstelling kwam voor de middeleeuwse literatuur en geschiedenis.
Koning Arthur herrees. En allicht zal hij niet meer verdwijnen uit onze cultuur en ons collectief geheugen. Want zijn verhalen vinden nog steeds de weg naar allerlei verhalenvertellers, die er hun eigen draai aan geven. Of die zich baseren op de verhalen van hun middeleeuwse voorgangers.
En zeg nu zelf, wie kan die verhalen weerstaan! Verhalen over ridders op zoek naar een graal, verhalen vol met magie, elfen en tovenaars, donkere wouden, kastelen en een geheimzinnig eiland.
Of verhalen over jonge prinsen, beroofd van hun erfgoed en identiteit, die vechten voor het recht dat hen is ontnomen. Het uitgangspunt van de fantasy-serie King Arthur: Legend of the Sword van Guy Ritchie.
Heeft hij echt bestaan?
Al eeuwenlang buigen historici zich over de vraag of koning Arthur echt bestaan heeft. De Historia Regum Britanniae van Geoffrey of Monmouth werd tot in de zestiende eeuw als waar en historisch beschouwd. De meeste hedendaagse historici menen dat koning Arthur nooit bestaan heeft en dat hij doorheen de geschiedenis een instrument is geweest dat schrijvers gebruikten om bepaalde ideeën over leiderschap en politiek te promoten. Een enkeling gelooft dat gelijkenissen met echte personen niet uit te sluiten zijn. En dat plaatsen zoals Camelot en Avalon echt hebben bestaan.
Of koning Arthur nu wel of niet heeft bestaan, hij spreekt tot de verbeelding. Niet enkel in de literatuur, maar evengoed in de beeldende kunsten, theater en film.
Ook weet hij mensen te inspireren.
Van krijger, naar koning, naar mecenas.
In het Verenigd Koninkrijk is The Order of the Fellowship of the Knights of the Round Table een moderne organisatie die ridderlijke waarden hoog in het vaandel draagt. De organisatie steunt vooral goede doelen voor kinderen.
Boeken 
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.